Themersonowie

Franciszka i Stefan Themersonowie

Franciszka Themerson była malarką, Stefan Themerson był pisarzem. Franciszka urodziła się w Warszawie w 1907 roku, Stefan urodził się w Płocku trzy lata później. Franciszka ukończyła malarstwo na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Stefan studiował w stolicy architekturę i nauki przyrodnicze. W 1928 roku Stefan Themerson napisał przełomowy artykuł na temat kina i radia. Mniej więcej w tym samym czasie kupił stary drewniany aparat fotograficzny. W latach 1928–1929 realizował cykle eksperymentalnych fotogramów, układając przedmioty na papierze światłoczułym i oświetlając je żarówką elektryczną lub płomieniem świecy, czasem też poruszając źródłem światła. Równolegle pracował nad fotokolażami. Franciszka malowała, rysowała i ilustrowała książki dla dzieci.

Spotkali się w roku 1930, rok później pobrali się, przez całe życie współpracowali ze sobą, a zaczęło się od filmów i książek dla dzieci (Stefan je pisał, a Franciszka ilustrowała).

Themersonowie zrealizowali w Warszawie pięć filmów. Byli czołowymi postaciami w środowisku awangardy filmowej i S.A.F.-u – Spółdzielni Autorów Filmowych utworzonej w 1935 roku. Założyli też pismo „f.a.” poświęcone filmowi artystycznemu (1937). W drugim numerze tego pisma ukazał się artykuł Stefana Themersona O potrzebie tworzenia widzeń (opublikowany w wersji książkowej w Londynie w 1983 roku), który pozostaje jednym z najważniejszych polskich tekstów teoretycznych dotyczących filmu awangardowego.

Themersonowie sami wymyślali techniki filmowe. Głównym narzędziem ich pracy był stół „trickowy” zaprojektowany przez Stefana. Zamiast na papierze fotograficznym kładli przedmioty na szybie szklanej, przykrytej półprzezroczystym papierem. Stefan leżał na podłodze, patrzył przez obiektyw kamery i fotografował przedmioty, które ulegały transformacji na skutek przesuwającego się źródła światła. Technikę tę nazwali „fotogramami w ruchu”; była to podstawowa technika, jaką posługiwali się w większości nakręconych przez siebie filmów, wyłącznie tę technikę zastosowali w Aptece (1930), Drobiazgu melodyjnym (1933) i Zwarciu (1935). W Europie (1931–1932), wybitnej interpretacji futurystycznego poematu Anatola Sterna, przemieszali fragmenty akcji w czasie rzeczywistym z kalejdoskopowym kolażem fotogramów. Ostatni film Themersonów zrealizowany w Polsce, Przygoda człowieka poczciwego (1937), był dość konwencjonalną opowiastką dźwiękową, wyłamującą się z tejże konwencji za sprawą alegorii, lirycznej satyry społecznej. (Spośród filmów nakręconych w Polsce jedynie ten ostatni ocalał, pozostałe przepadły w czasie wojny).

W 1938 roku Themersonowie wyjechali do Paryża, potem przenieśli się do Londynu (Franciszka w 1940 roku, Stefan w 1942). Zrealizowali tam dwa kolejne filmy dla Polskiego Biura Filmowego w Londynie: Wzywamy Pana Smitha (1943) – antywojenny film propagandowy, jedyna ich kolorowa realizacja filmowa, oraz Oko i ucho (1944–1945) – eksperyment mający na celu wizualizację dźwięku, stanowiący interpretację czterech utworów Karola Szymanowskiego.

W 1948 roku Themersonowie założyli Gaberbocchus Press, czołową w powojennej Anglii, awangardową oficynę wydawniczą, którą prowadzili do roku 1979. W tym samym czasie każde z nich prowadziło wszechstronną i bogatą działalność artystyczną, Stefan w dziedzinie słowa, Franciszka w dziedzinie obrazu. Stefan tworzył poezję semantyczną, pisał eseje filozoficzne, opowiadania, powieści, fotografował, zajmował się typografią, był autorem oper i dramatów, rysował. Franciszka malowała i rysowała, projektowała scenografie teatralne, wykładała na uczelniach artystycznych.

Oboje zmarli w Londynie w 1988 roku.

Wróć