Moment niedwiedźwiedzia

Olga Tokarczuk
Moment niedwiedźwiedzia
  • Wydawnictwo Krytyki Politycznej
    Warszawa 2012
    ISBN 978-83-62467-36-5
    125 x 195
    192 strony
    oprawa twarda

Najnowsza książka Olgi Tokarczuk stanowi szczególnego rodzaju całość, mimo że jako całość nie była pisana. Zbiór artykułów, wstępów, okolicznościowych wystąpień, przemyśleń, a niekiedy felietonowych żartów, nieoczekiwanie staje się ważnym kompendium filozofii pisarki. A także manifestem politycznych idei. Autorka Biegunównigdy się nie wypierała politycznego potencjału swojego pisarstwa, nigdy nie przeciwstawiała  go własnej twórczej wolności. Przeciwnie, to właśnie zdolność do reagowania na przemoc, wyzysk, propagandowe kłamstwa świata władzy, uznaje Tokarczuk za jeden ze swoich pisarskich obowiązków. Z jednym tylko zastrzeżeniem.  To ona sama, we własnym języku, według własnych pomysłów formułuje i wypowiada idee, łączące dziś środowiska i pokolenia. To, co polityczne i to, co literackie nigdy nie jest przez autorkę Momentu niedźwiedzia rozdzielane.     

Tokarczuk często posługuje się formą rozbudowanego aforyzmu, niekiedy tworzy swoiste przypowieści, składające się w cykle, niekiedy żartobliwe hasła do przewodnika – jak Mały przewodnik po Polsce dla Niemców z racji wstąpienia do Unii Europejskiej. Pierwszeństwo dała tu jednak Heterotopiom. Przewrotnie nazwany  w podtytule "grą towarzyską" tekst "Jak wymyśleć heterotopię?" to klarowny – i  wspaniale literacko  opracowany! – wykład filozofii politycznej Olgi Tokarczuk.  Nie jest ona, sprowadzona do podstaw, wielkim odkryciem. Odkryciem jest język, który pisarka daje ideom. "Inny świat jest możliwy. Trzeba go tylko najpierw pomyśleć, potem napisać"  – tak, mówiąc najkrócej, brzmi credo twórczości Tokarczuk. Jej heterotopie to światy kwestionujące choćby heteronormę, piętnującą mniejszości seksualne –  w zbiorze znajduje się wstęp do polskiego wydania Gender Trouble Judith Butler.  Jest tu obszerne miejsce na ostry sprzeciw wobec maltretowania i zjadania  zwierząt. "Cierpienie człowieka łatwiej mi jest znieść niż cierpienie zwierzęcia" –  tak  rozpoczyna się  tekst Maski zwierząt, rodzaj hołdu złożonego postaci Elizabeth Costello, stworzonej przez J.M. Coetzee’ego.     

Tokarczuk w Momencie niedźwiedzia jest śmiertelnie poważna, aby za chwilę sypnąć czytelnikowi w oczy złotym piaskiem żartu, zmyślenia, zabawy. Radykalna przeciwniczka narodowych ideologii, wspaniale potrafi dać głos własnej polskości; nieusuwalnej, całkowicie wyrażalnej jedynie w polszczyźnie. Wreszcie: tytułowy Moment niedźwiedzia. Jest to przypowieść o tym, że warunkiem zaczarowania świata jest odejście od monoteistycznego rozumienia pojęcia prawdy. To  zdecydowanie wyrażone "tak!" dla literatury, tego "dziwnego i pełnego mocy miejsca pomiędzy wieloma indywidualnymi  prawdami".

- Kazimiera Szczuka

Fragment

Mały stronniczy przewodnik po Polsce dla Niemców z racji wstąpienia do Unii Europejskiej

Położenie
Niedobre. Wielka równina pomiędzy Wschodem i Zachodem, dwoma drapieżnymi mocarstwami, dwoma żywiołami cywilizacyjnymi, przypomina stół pingpongowy. Była teatrem wszystkich wielkich wojen - od Napoleona po II światową. Pozytywną stroną takiego położenia bywa to, że wszędzie jest blisko.

Granice
Dość ruchome. W niektórych okresach historycznych - rozległe: bywało, że od Bałtyku po Morze Czarne. W innych - znikały zupełnie. Ostatnio ustalone arbitralnie w Jałcie przez trzy mocarstwa: USA, Wielką Brytanię i Związek Radziecki, przez co Polska utraciła Lwów i Wilno, ale zyskała Wrocław i Szczecin. Trwają dyskusje, czy to dobrze, czy źle.

Język
Słowiański, podobno bardzo trudny ze względu na dużą liczbę szeleszczących dźwięków (kto nie wierzy, niech przeczyta na głos „Chrząszcz brzmi w trzcinie"). Upowszechnił się w wielokulturowym państwie polskim jako język wspólny po zniesieniu łaciny. Gdy nie istniało polskie państwo, był jedynym nośnikiem wspólnej tożsamości, dlatego Polacy darzą go wielką estymą. Ukuli nawet pojęcie ,,ojczyzny-polszczyzny". Dziś po polsku mówi na świecie ponad 50 milionów ludzi.

Ludność
Prawie 40 milionów w kraju i około 10 milionów za granicami (patrz: Emigracja). Rezultat wielowiekowej mieszanki etnicznej (Ukraińcy, Żydzi, Białorusini, Litwini, Niemcy, Ślązacy, a nawet Tatarzy). To nieprawda, że każdy Polak ma wąsy.

Kobiety
Istnieje nie do końca wyjaśnione zjawisko socjologiczne polegające na tym, że stosunkowo spory procent Polek emigruje i wychodzi za mąż za obcokrajowców, tworząc nieoficjalne miniplacówki dyplomatyczne. Dzięki nim, będąc z Polski i podróżując po świecie, wszędzie spotyka się swoich. Być może zjawiskiem tym zajmują się już wywiady innych państw.

Religia
Polski katolicyzm. Szczególna odmiana katolicyzmu, którą cechuje silne powiązanie z tożsamością narodową oraz poczuciem misji (patrz: Wielkie Mity), a także ze szczególnie rozwiniętym kultem Maryjnym. Według Kościoła, Matka Boska jest nieodwołalną i jedyną Królową Polski. Z tego punktu widzenia ustrój Polski można zaliczyć do monarchii. Przynależność do Kościoła katolickiego deklaruje w Polsce 95,8 procent populacji dorosłych (w Hiszpanii 94,1 procent a. we Włoszech - 97,1 procent; roczniki nie podają, jaki procent bierze rzeczywisty udział w praktykach religijnych). Taki stan rzeczy trwa od zakończenia II wojny światowej, kiedy na skutek wojny i posunięć geopolitycznych (patrz: Granice) Polska przestała być krajem wielokulturowym i wieloetnicznym.

Kultura i sztuka
Najwyższy współczynnik spoetyzowania na głowę jednego mieszkańca. W Polsce wiersze pisze około 100 tysięcy ludzi, w tym dwoje noblistów, mieszkających na dodatek w jednym mieście - Krakowie.

Nauka
Polska jest jedną z bardziej znaczących kuźni kadr naukowych. Ogromna większość naukowców wykształconych w Polsce pracuje jednak poza Polską, przyczyniając się dobru ludzkości (patrz: Emigracja). Uwaga: w Polsce nikt nie ma wątpliwości, że Kopernik był Polakiem.

Stan Ustabilizowanego Kryzysu
Naturalny stan społeczno-polityczny, do którego Polacy przywykli od pokoleń i z którym sobie świetnie radzą. Istnieje obawa, że jakakolwiek normalizacja warunków może doprowadzić do niepokojów społecznych.

Charakter narodowy
Polacy na pierwszy rzut oka są dość ponurzy, czasami sprawiają wrażenie aroganckich. Bywają indywidualistami, ale nie ekscentrykami. Często dla świętego spokoju zachowują się konformistycznie, choć paradoksalnie każdy rodzaj władzy budzi ich nieufność, więc są urodzonymi anarchistami. Uwaga: nie lubią żartów na swój temat. Ich nastrój balansuje od zachwytu samym sobą po melancholijne poczucie niższości.

Wielkie Mity
Po pierwsze - Polska to antemurale christianitis, przedmurze chrześcijańskiego świata. Wiąże się z tym obowiązek obrony zachodniej cywilizacji przed barbarzyńcami (trochę podobnie myślą o sobie Węgrzy i Hiszpanie). Po drugie - dwieście lat temu z bardzo bliskiego współżycia z kulturą żydowską ukuło się wśród Polaków pojęcie mesjanizmu narodowego. To przeświadczenie, że są wyjątkowi i mają misję zbawienia reszty świata, a nieszczęścia narodowe są częścią tej misji. Polacy znani są z tego, ze gdziekolwiek na świecie wolność i niepodległość są zagrożone, tam natychmiast pojawiają się ze wsparciem. Realizacja tych mitów jest bardzo kosztowna i na ogól niezrozumiana przez bronionych i ocalonych.

Kuchnia
Nieszczególna, dość podobna do niemieckiej. Dania uważane za typowo polskie to barszcz ukraiński, ruskie pierogi i karp po żydowsku. Godne polecenia są natomiast potrawy z grzybów oraz góralskie sery. Polska należy do tych nieszczęśliwych miejsc w Europie, gdzie nie rośnie winorośl, mieszkańcy nauczyli się więc produkować wódkę. Ostatnio w związku z ociepleniem klimatu wzrasta jednak spożycie importowanych win. Nie jest prawdą, że Polak wypija najwięcej alkoholu w Europie. Statystyki pokazują, ze spożycie to plasuje się trochę powyżej średniej.

Miasta
Warszawa - Hongkong Środkowej Europy. Stolica kraju, siedziba polityków. Miasto pospieszne z obsesją nowości, sukcesu i pieniędzy. Najsilniejsza w Polsce inwazja anglicyzmów. Mieszkańcy prowincji niewiele tutaj rozumieją. Piękne nowe Stare Miasto.
Kraków - od lat tradycyjnie zachowuje podział ludności: połowa populacji to artyści, połowa - filistrzy. Dzięki temu dialektycznemu napięciu kwitnie w nim kultura i sztuka.
Wrocław — niemieckie miasto zburzone w całości przez Niemców i odbudowane i zamieszkane przez Polaków, głównie ze Lwowa i okolic.

Wieś
W zachodnich filmach dokumentalnych o polskim rolnictwie z wielkim upodobaniem i w długich sekwencjach pokazuje się furmanki. Jest podejrzenie, że ich wypożyczaniem zajmuje się jakaś firma logistyczna.

Zasługi dla świata
Po pierwsze — fachowe i dyskretne rozmontowanie komunizmu. Po drugie — sprowadzenie do Europy zwyczaju picia kawy i założenie pierwszych kawiar¬ni w Wiedniu. Po trzecie — wymyślenie Amerykanom baseballu (co do dziś zajmuje im sporo uwagi), który według Normana Daviesa miałby pochodzić od pa¬lanta, w którego grali polscy emigranci. Po czwarte — polska kiełbasa.

Co Polska może wnieść do UE
Umiejętność radzenia sobie w trudnych sytuacjach (patrz: Stan Ustabilizowanego Kryzysu).
Talent do szukania dziur w prawie podatkowym. Puszczę Białowieską.
Trochę zamieszania.