Cały czas

Janusz Anderman
Cały czas
  • Wydawnictwo Literackie
    Cracow 2006
    123x197
    312 pages
    hardcover
    ISBN 83-08-03861-1
    Translation rights: Wydawnictwo Literackie

Na powieść Andermana brak słów. Jest świetna, śmieszna, brawurowa, bezczelna, obrazoburcza, kłopotliwa. Narobi zamieszania w polskiej literaturze, a przełożona na języki krajów sąsiednich, odnowi dyskusję na temat niezależności literatury w czasach komunizmu i w czasach demokracji.
Anderman opowiada bowiem historię pewnego cwaniaka, który został pisarzem opozycyjnym. W połowie lat 70. opublikował tomik wierszy należących do tzw. poezji konkretnej – i była to jedyna prawdziwie autorska praca. Kilka lat później ukradł powieść pewnemu pacjentowi szpitala psychiatrycznego (który umarł), wydał ją w obiegu niezależnym i zyskał sławę pisarza opozycyjnego; jeszcze później, żyjąc z kobietą, która pracowała w państwowym radio, podkradał jej teksty słuchowisk, przepisywał i wysyłał pod własnym nazwiskiem za granicę, stając się reprezentantem polskiej literatury niezależnej dla emigracji i dla opinii zagranicznej. Po roku 1989, a więc już w czasach wolności, pisze dla prasy popularnej: kompiluje teksty z gazet zagranicznych, miesza i publikuje pod własnym nazwiskiem. Zarabia także pisząc teksty agitacyjne dla różnych – często sobie przeciwnych – partii politycznych.
Czy jest to zatem tylko historia oszusta, plagiatora, łajdaka? Tak i nie. Tak, bo główny bohater niewątpliwie należy do typków nieciekawych – i nic tej kwalifikacji nie zmieni. Nie, bo gdybyśmy na tym jego charakterystykę skończyli, nie zauważylibyśmy sprawy kluczowej: miejsca literatury w życiu społecznym ostatniego ćwierćwiecza. Mówiąc najprościej: Anderman mówi nam, że społeczne mitologie literatury eliminowały oryginalność. Najpierw, w czasach walki społeczeństwa z władzą, oczekiwaliśmy, że literatura będzie powtarzała wielkie słowa ludzkości – że będzie więc raczej patetyczna niż oryginalna. W czasach demokracji natomiast zepchnęliśmy pisarza na pozycje specjalisty od mieszania w tekstach kultury – pozycję żonglera znanymi cytatami, kompilatora złotych myśli i nośnych fabuł. Kiedyś tekst literacki miał być odpisem z narodowych alegorii, teraz – mieszanką dzieł najbardziej znanych.

- Przemysław Czapliński