Podziemie Kobiet

Shana Penn
  • Rosner & Wspólnicy
    Warszawa 2003
    137 x 210
    324 strony
    ISBN 83-89217-20-1

Oryginalna, bogato udokumentowana, a zarazem żywo, potoczyście napisana praca z pogranicza najnowszej historii, socjologii i gender studies, poświęcona zapomnianemu czy przeoczonemu przez historię udziałowi kobiet w polskiej demokratycznej opozycji lat 80-ych. Penn przede wszystkim zajmuje się działalnością kobiet w strukturach podziemnej „Solidarności”, grupą, która tworzyła legendarny, wydawany od początku ‘82 roku „Tygodnik Mazowsze”. Książka, choć napisana na angielsku, swą literacką premierę ma w Polsce.
Autorka, jako Amerykanka, znawczyni tradycji zachodnich ruchów praw obywatelskich, ruchu obrony prawa człowieka, a także emancypacji kobiet, proponuje spojrzenie z zewnątrz, które głęboko przenika polskie realia. Penn czerpie szczegóły swej wizji z rozmów, wywiadów i spotkań, które przeprowadziła podczas wielokrotnych wizyt w Polsce, odbywanych od roku ‘89. W ten sposób jej praca staje się rodzajem obserwacji uczestniczącej, wrażliwej na kulturowe uwarunkowania, śledzącej różnice i podobieństwa mentalności polskiej i zachodniej. Autorka analizuje zjawisko powszechne dla całego obszaru kultur postkomunistycznych, w których kobiety – choć niezwykle czynne w walce z totalitaryzmem komunizmu, nie umiały podjąć walki o własne prawa obywatelskie i polityczne. Szczególnie jaskrawym przykładem jest tu Polska, gdzie w roku ‘93, mimo protestów społecznych, wprowadzono restrykcyjne prawo zakazujące przerywania ciąży.
Jak pisze we wstępie Maria Janion, spojrzenie Shany Penn na losy działaczek podziemnej „Solidarności” sprawia, że te heroiczne lata (po których „Solidarność” przeistoczyła się w konserwatywną partię wspierającą politykę kościoła katolickiego) - ożywają i stają się fascynujące.
Bohaterkami książki są znane dziś z życia publicznego twórczynie wydawanego i kolportowanego nielegalnie „Tygodnika Mazowsze”: Helena Łuczywo, Joanna Szczęsna, Barbara Labuda, Agnieszka Maciejowska, Anna Dodziuk. Ale także osoby zupełnie anonimowe, kobiety, które kolportowały prasę, udzielały schronienia ukrywającym się, przekazywały informacje. Opowieści kobiet – dziś wspominających blisko dziesięć lat w podziemiu – przedstawione są na tle rzetelnie opisanej najnowszej historii Polski – od tworzenia się zrębów opozycji demokratycznej po marcu ‘68, powstanie Komitetu Obrony Robotników w latach siedemdziesiątych, po strajki ‘80 i ‘81 roku, stan wojenny, Okrągły Stół. Mechanizm zaangażowania kobiet w nielegalną działalność, a następnie odsuwania ich od władzy, gdy układ polityczny się zmienia na lepsze, autorka ukazuje jako uniwersalny, ale modelowany przez kulturowe uwarunkowania. Losy bohaterek ukazane zostają w kontekście dziewiętnastowiecznej historii polski, tradycji konspiracji i powstań a także mitów i symboli polskiej kultury.
Książka Shany Penn podejmuje dialog z utrwaloną w zachodnich zapisach historią „Solidarności”, stworzoną przez takich autorów jak między innymi Lawrence Weschler i Timothy Gatron Ash. Podziemie kobiet wskazuje białą plamę tej heroicznej opowieści. Losy bohaterek, ich ciężkie wybory osobiste, życie w codziennym zagrożeniu, swoista fizjologia i folklor konspiracji, tworzą barwną, niemal beletrystyczną warstwę książki.

-
Kazimiera Szczuka