Błogosławieństwo Becketta

Antoni Libera
Błogosławieństwo Becketta
  • Wydawnictwo Sic!
    Warszawa 2004
    142 x 211
    228 stron
    ISBN 83-88807-41-2

Antoni Libera – autor bestsellerowej powieści Madame, przełożonej na 18 języków, finalistki IMPAC Dublin Literary Award – prezentuje tu świadectwa rozmaitych swoich zainteresowań i pasji literackich. Opowiada o swojej drodze do literatury, komentuje własne dokonania, mówi, co mu się podoba i z kim się przyjaźni, analizuje zjawiska kultury masowej, zabiera głos na temat współczesnej historii. Jego teksty, o czymkolwiek traktują i jakąkolwiek przybierają formę, cechuje wyjątkowa klarowność połączona ze swadą narracyjną. Autor jest w nich zawsze przede wszystkim kimś, kto barwnie i zajmująco opowiada, kto bawi się stylem i frazą, a nawet – jak w dawnych czasach – rytmizuje wypowiedź. W książce można znaleźć między innymi: relację ze spotkania z autorem Czekając na Godota w Paryżu; celne i pełne dowcipu portrety znanych polskich pisarzy, głównie przedstawicieli średniego pokolenia; brawurowy pastisz prozy Jerzego Pilcha; bezkompromisową filipikę przeciwko generałowi Jaruzelskiemu; rozważania o przyszłości Europy w formie platońskiego dialogu; odpowiedź na pytania o prawdę i zmyślenie w Madame.

Fragment

Było to na początku maja 1986 roku w Paryżu.
Pojechałem tam na sympozjum literackie, zorganizowane dla uczczenia 80. rocznicy urodzin Samuela Becketta, pisarza dla mnie - ze współczesnych - najważniejszego, którego od lat tłumaczyłem, komentowałem i wystawiałem w teatrze i z którym od połowy lat 70. pozostawałem w stałym kontakcie korespondencyjnym.
Po sympozjum umówiliśmy się na tradycyjne spotkanie. Beckett zaproponował, jak zwykle, Cafe Francais w hotelu PLM, który znajduje się naprzeciwko jego domu przy Boulevard Saint Jacąues. Przybyłem na miejsce nieco wcześniej i zająłem stolik, przy którym siedzieliśmy poprzednim razem, kilka lat temu.
Beckett przyszedł z właściwą sobie punktualnością, punkt dwunasta, ani minuty później. Na spotkania nie związane z projektami czy przedsięwzięciami artystycznymi przychodził zazwyczaj bez niczego, „z pustymi rękami", jak lubił to określać. Tym razem trzymał w ręce jakąś niewielką książkę. Jak się wkrótce okazało, było to stare, mocno zaczytane wydanie Effi Briest Teodora Fontane.
Przyjaciele Becketta i znawcy jego twórczości wiedzą, że była to jedna z jego ulubionych powieści, do której nieraz wracał i do której nawiązywał również w swoich utworach.
"Pośpieszmy się", mówi Pan Rooney do swojej starej żony w słuchowisku Którzy upadają, „posiedzimy sobie w domu przy ogniu. Zaciągniemy zasłony. Poczytasz mi trochę. Czuję,
że Effi zdradzi męża z majorem ". A stary Krapp z Ostatniej taśmy, nagrywając ją, marzy: „Effi... Z nią to byłbym szczęśliwy, tam nad Bałtykiem, pośród sosen i wydm". Bo akcja tej powieści dzieje się koło Szczecina - miasta, które obecnie należy do Polski.
Ja również zdawałem sobie sprawę z tych wszystkich odniesień i nawiązań. Dlatego też pod koniec rozmowy, gdy zapadło nad stolikiem owo legendarne milczenie, które poznał chyba każdy, kto choć raz spotkał się z tym pisarzem, zapytałem nieśmiało:
-Czyta pan znowu Effi?
Odpowiedział, parafrazując kwestię Krappa:
-Tak... stronę dziennie, kosztem oczu.
-I znowu łzy? - podjąłem dalszym ciągiem tamtej kwestii.
Uśmiechnął się blado, rozpoznawszy własny tekst.
-Nie, aż tak daleko się nie posuwam.
Zdobyłem się na odwagę i zadałem pytanie zasadnicze:
-Dlaczego tak lubi pan tę powieść?
Upłynęła długa chwila, zanim usłyszałem odpowiedź.
-Marzyłem kiedyś, aby coś takiego napisać. I coś z tego marzenia zostało mi do dziś. Bo przecież nie napisałem. A nie napisałem... - zawiesił głos.
-A nie napisał pan... - ciągnąłem go bezczelnie za język.
Znów uśmiechnął się blado, po czym odrzekł, rozkładając ręce:
-Bo... urodziłem się za późno. Teraz już tak się nie pisze. Teraz pisze się o wiele gorzej. - Spojrzał na mnie i dodał żartobliwie: - Ale niech się pan nie martwi. Świat się zmienia.
Może panu się uda.
Było to moje ostatnie spotkanie z Beckettem. Potem rozmawialiśmy już tylko przez telefon. Pisarz zmarł w grudniu 1989.
Kiedy w kilka lat później zdecydowałem się, aby napisać własną powieść, nie zamierzałem podążać szlakiem mojego mistrza. Moje aspiracje były znacznie skromniejsze. Chciałem jednak, aby w jakiś sposób pojawił się on w moim utworze (niczym sylwetka Hitchcocka w jego własnych filmach), i miałem już kilka pomysłów na stworzenie takiego „widma". Aż nagle przypomniało mi się tamto ostatnie spotkanie w Paryżu i owe słowa wypowiedziane pod koniec. Ależ oczywiście! - pomyślałem. Tak właśnie powinienem zacząć!
To stąd właśnie pierwsze zdanie mojej powieści:
Przez wiele lat nie opuszczało mnie poczucie, że urodziłem się za późno.
i stąd jego zaprzeczenie na końcu:
I wtedy pomyślałem, że jednak nie urodziłem się za późno.
A kiedy w roku 1999 przyszło do tłumaczenia powieści na angielski, wykonałem jeszcze jedno posunięcie.
Beckett miał nadzwyczajny słuch muzyczny i poetycki i przechowywał w pamięci rozmaite frazy i całe wiersze, które odznaczały się szczególną urodą i rytmem. Jednym z takich cytatów było słynne zdanie z Finnegan's Wake Joyce'a (który to utwór tłumaczył był na francuski i komentował w młodości), opisujące kolistą Vico Road w Dublinie. Napisane jest ono rytmem jambicznym i brzmi:
The Vico road goes round and round to meet where terms begin.
[Ulica Vica skręca wciąż, by się u kresu zacząć.]
Opowiedziałem o tym mojej tłumaczce na angielski, przytoczyłem cytat z Joyce'a i poprosiłem, aby pierwsze zdanie mojej powieści postarała się ułożyć w tym samym rytmie. I oto jak zadanie zostało wypełnione:
For many years I used to think I had been born too late.
Dziś nie mam wątpliwości, że sukces Madame zawdzięczam w dużej mierze „błogosławieństwu" Becketta i jego duchowi, który nad wszystkim czuwał.