Traktat o wolności

Ryszard Legutko
Traktat o wolności
  • słowo/obraz terytoria
    Gdańsk 2007
    140x225
    248 stron
    ISBN: 978-83-7453-763-6

Tematem Traktatu o wolności Ryszarda Legutki jest wolność – pojęcie kluczowe tak dla filozofii jak dla współczesnego życia społecznego. Przy tym pojęcie to dla demokratycznych społeczeństw przestaje być problemem samym w sobie. Nikt o zdrowych zmysłach nie kwestionuje przecież potrzeby czy wręcz konieczności wolności.
Problemem za to, i to coraz poważniejszym, staje się dystrybucja wolności. „Kontrowersje wokół zasad dystrybucji wolności okazują się poważne nawet w wypadku, gdy zewnętrzna ocena obszarów swobody pozostających w dyspozycji podmiotów wydaje się takich konfliktów nie uzasadniać – pisze profesor Legutko. – Ze zjawiskiem takim mamy do czynienia zwłaszcza wtedy, gdy wolność jest dość szeroko dostępna, a każde jej ograniczenie – właśnie z racji jej dostępności – wydaje się szokującą arbitralnością”.
Traktat o wolności przynosi przegląd klasycznych ujęć kategorii wolności, od koncepcji platońskiej po liberalną, na plan pierwszy wysuwając zagadnienie tzw. wolności negatywnej, na którą dziś wszyscy zgadzają się, ale też zwracają uwagę na brak jasnych kryteriów warunkujących jej trwanie. Szczególnie ciekawy wydaje się podniesiony przez autora problem relacji wolności negatywnej i komunizmu. Legutko podważa jakże często powtarzaną niczym mantra opozycję między sowieckim totalitaryzmem a zachodnim liberalizmem. Być może – sugeruje – do całkowitej degradacji człowieka w komunizmie doszło w wyniku błędu antropologicznego, w jaki komunizm został uwikłany. Ten ostatni uderzał bowiem „w całość ludzkiej egzystencji, w niemal wszystkie aspiracje i potencjalności pozostające w dyspozycji człowieka”.
Książka Ryszarda Legutki jest mocno osadzona w polskim „tu i teraz”. Dlatego też przypomina „swoistą wojnę ideologiczną” z wczesnych lat 90., „w której po jednej stronie stanęli zwolennicy radykalnego odrzucenia dziedzictwa i metafizycznych uzasadnień jako formy przesądu, zaś po drugiej ci, którzy bez takich historycznych czy metafizycznych uzasadnień nie wyobrażali sobie organizowania wolności negatywnej”. Czy, jak powiada autor, szczęśliwie doszło do zawieszenia broni – nie wiem, ale na pewno zwolennicy tej drugiej orientacji uzyskali prawo głosu. A to oznacza, że spór o wartości zasadnicze – w tym także o zakres wolności - będzie trwał.

- Krzysztof Masłoń

Ryszard Legutko (ur. 1950) – filozof, Profesor filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim