Polityka Czechosłowacji w Europie Środkowej w latach 1918 – 1932

Andrzej Essen
  • Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej
    Krakow 2006
    235x170
    327 strony
    ISBN 83-7271-365-0

Czechosłowacja lat 1918 – 1939 zajmuje szczególne miejsce w badaniach historyków polskich. Jest to spowodowane z jednej strony zainteresowaniem państwem, które jako jedyne w Europie Środkowo-Wschodniej zachowało przez cały okres międzywojenny ustrój demokratyczny, z drugiej zaś specyficznymi problemami jego sąsiedztwa z Polską: zatargiem terytorialnym, dalekim od demokratycznych standardów traktowaniem mniejszości polskiej na Śląsku Cieszyńskim oraz niechęcią, jaką darzyły siebie elity polityczne obu państw. Przed 1989 r. ograniczony dostęp polskich badaczy do czechosłowackich archiwów powodował, że najczęściej ograniczali się oni do badania dwustronnych stosunków, odtwarzanych głównie na podstawie źródeł polskich. Współcześnie, gdy prace w zbiorach czeskich limitowane są jedynie możliwościami finansowymi historyków, powstała możliwość napisania pracy poświęconej całości aktywności politycznej Czechosłowacji i ukazania miejsca w niej problematyki polskiej.
Andrzej Essen, doświadczony badacz międzywojennej Czechosłowacji, wskazał na dwa główne kierunki działań dyplomacji tego kraju. Pierwszym były stosunki z sąsiadami (łącznie z Jugosławią), z którymi, oprócz sąsiedztwa, łączył Czechosłowację fakt, że powstały lub powiększyły się w wyniku rozpadu Austro-Węgier. Konieczność podziału terytorium dawnej Monarchii, jej majątku i zobowiązań, stwarzała swego rodzaju katalog problemów, które państwa te musiały możliwie szybko rozwiązać. Drugim kierunkiem były stosunki z mocarstwami, początkowo głównie z Francją i Wielką Brytanią, później także z Włochami i Niemcami, mającymi sprzeczne z czechosłowackimi interesy w Europie Środkowej.
Autor podkreśla dużą skuteczność działań władz czechosłowackich na arenie międzynarodowej w okresie bezpośrednio po zakończeniu I wojny światowej. W okresie tym, znakomicie wykorzystując zaistniałą koniunkturę polityczną (rozpad Austro-Węgier, osłabienie Niemiec i Rosji), Praga zrealizowała niemal w całości swój program terytorialny, związała się sojuszami z Francją, Rumunią i Jugosławią, uzyskała znaczne wpływy w Austrii i na Węgrzech, uniemożliwiła także przejęcie Polsce roli politycznego lidera w Europie Środkowo-Wschodniej. Essen podkreślił jednak, że sukces w realizacji programu terytorialnego był związany z częstym łamaniem zasady samostanowienia narodów. Włączenie do Czechosłowacji zwartych skupisk Niemców, Węgrów i Polaków wbrew ich woli nosiło w sobie zalążek przyszłej katastrofy państwa.
Innym problemem polityki międzynarodowej Czechosłowacji, który pojawił się na początku lat trzydziestych, było poparcie przez Włochy węgierskich dążeń do zmian granic w Europie Środkowo-Wschodniej, a także wzrost znaczenia politycznego Niemiec w okresie obejmowania w nich władzy przez Adolfa Hitlera. Zmiany te, początkowo lekceważone przez kierującego czechosłowacką dyplomacją Edvarda Beneša, prowadziły do zmniejszenia znaczenia Czechosłowacji w polityce międzynarodowej, a w końcu tej dekady do jej upadku.

- Jacek Adamczyk