Wampir. Biografia symboliczna

Maria Janion
Wampir. Biografia symboliczna
  • słowo/obraz terytoria
    Gdańsk 2003
    572 strony
    190 x 245
    ISBN: 83-88560-57-3

Jest to pierwsza w Polsce tak obszerna monografia mitu wampirycznego. Praca Janion, wykorzystująca badania francuskie, niemieckie i amerykańskie, opiera się w równej mierze na źródłach literackich i folklorystycznych dotyczących kultur słowiańskich. W ten sposób autorka wskazuje na głębokie zakorzenienie mitu wampirycznego w słowiańszczyźnie. Mit wampiryczny jest według niej szczególną, alternatywną historią ludzkości, towarzyszącą systemom religijnym i kulturowym jako przestrzeń mieszcząca w sobie wyobrażenia i lęki dotyczące tego co wyparte, a związane ze sferą radykalnej Inności martwego ciała (tego, co Julia Kristeva określiła jako abjection). Posługując się źródłami historycznymi, ikonografią i literaturą, autorka rekonstruuje dzieje mitu, interpretując rozmaite jego wcielenia za pomocą pojęć antropologii, historii idei i historii literatury, wyobraźni symbolicznej a także psychoanalizy, krytyki feministycznej, gender i queer studies. Szczególny nacisk kładzie Janion na nowożytną, romantyczną interpretację postaci wampira. Związana ona była zarówno z transgresją, pojmowaną przede wszystkim seksualnie, jak i z eksploatacją – wówczas przedstawiano obraz wampira jako krwiopijcy społecznego czy klasowego. Autorka obszernie omawia zjawisko nekrofilii, jako swoiste odwrócenie wampiryzmu, a także homoseksualizm epoki wiktoriańskiej, którego ukrywanie rodziło porównania do utajonego, nocnego życia wampira. Seksualność jako wyparte, ukryte źródło wyobraźni wampirycznej współtworzy estetykę gotycką i to, co nazywamy za Freudem niesamowitością. Janion zastanawia się nad powiązaniami popularnych postaci seryjnych morderców z wampirami i w odniesieniu do głośnej pracy Elizabeth Bronfen bada związki seksualności z przemocą i dążeniem wyobraźni do uśmiercenia czy rozszarpania kobiety jako obiektu pożądania. Autorka ukazuje i omawia najsłynniejsze postacie literackich wampirów – od Goethego, przez Stokera do Anne Rice ( ta pisarka wskazuje na różnicę między wampirami „bałkańskimi” i „nowoorleańskimi”), a także znane wampiry filmowe. Tekstowi książki towarzyszy obszerna, sporządzona przez autorkę antologia tekstów, ilustrująca historyczne i interpretacyjne tezy książki, a także bogaty materiał ikonograficzny.

-
Kazimiera Szczuka