Pałac. Biografia intymna

Beata Chomątowska
Pałac. Biografia intymna
  • Znak
    Kraków, lipiec 2015
    150 x 235
    416 stron
    oprawa: twarda
    ISBN: 978-83-240-3494-9

Pałac. Biografia intymna – to kolejna świetna książka Beaty Chomątowskiej, która uczy nas czytania miasta, uwrażliwia nie tylko na szczegóły architektoniczne, kontekst historyczny, polityczny, antropologiczny i społeczny, ale także na emocjonalną tkankę miasta, na związane z nim historie ludzi, zwierząt, roślin i przedmiotów. Autorka ma wielki dar łączenia szerokiej wiedzy z lekkością i temperamentem literackim, swadą, a także darem budzenia wzruszeń.

Biografia intymna Pałacu Kultury jest podarunkiem na sześćdziesiąte urodziny warszawskiego Pałacu Kultury – podarunkiem dla tych, którzy go znają, którzy się nim fascynują, ale także dla każdego, kto widział Pałac choćby na pocztówce. Bardzo rzadko zdarza się czytać książkę „dla każdego", książkę mogącą zainteresować tak wielu, jak Pałac. Dzieje się tak dlatego, że autorka odmalowując portret tego miejsca, tego fenomenu, przyjmuje szereg perspektyw. Poznajemy więc genezę radzieckich pałaców-pomników, przyglądamy się zabudowie tego fragmentu Warszawy na przestrzeni ostatnich dwustu lat, wędrujemy korytarzami Pałacu wraz z prominentami, dowiadujemy się, co jedli i jak mieszkali budowniczowie Pałacu, poznajemy anegdoty zapisywane przez kronikarkę Pałacu, panią Hannę Szczubełek, czytamy listy kierowane do Pałacu (z prośbą o zakwaterowanie w Pałacu, o interwencję w sąsiedzkim zatargu, o pracę), poznajemy też historie samobójców skaczących z tarasu widokowego.

Autorka patrzy z bardzo bliska – dotykamy bowiem kamieni, jakich użyto w pałacowych wnętrzach, ale także z daleka – spoglądamy z lotu ptaka na umieszczenie Pałacu w przestrzeni oraz poznajemy tego antropologiczne komentarze: Pałac, zgodnie z intencjami jego twórców, wpisuje się w schemat „świętego słupa" (...) nie jest zwykłą budowlą, ale „miejscem, które miało stać się zaczątkiem nowego, idealnego miasta", wzorcowej stolicy kraju socjalistycznego. To rodzaj świeckiej katedry symbolizującej nowe idee, a także wzorzec piękna. Pałac zbudowany jest na planie kwadratu (reprezentującego porządek ziemi), w jego rysunek wpisane jest także koło (Sala Kongresowa), które symbolizuje porządek nieba. Jak cytuje Beata Chomątowska: architekt Jan Minorski, główny ideolog socrealizmu, napisał wprost: „Optymalne żądanie (...) jakie stawiamy architekturze, to żeby wyrażała istotę naszych zamierzeń. Architektura kościołów rzymskich lub cerkwi dobrze spełniała tak pojęte zadanie. I w stosunku do Pałacu chcielibyśmy mieć tak samo". Choć jednym z pomysłów na lokalizację Pałacu był praski brzeg Wisły, stanął on „na wyciętym świętym gaju", czyli wykarczowanych resztkach kapitalistycznego dziewiętnastowiecznego miasta, którego ma być zaprzeczeniem. (...) „Jeżeli mieszczańskie kamienice mówiły o prywatyzacji życia burżuazji – o jego parcelacji na małe, drobne, osobiste sprawy schowane za zdobionymi fasadami – Pałac ogłaszał eliminacje wszystkiego, co prywatne" (jak pisze przywoływany w książce historyk Adam Leszczyński).

Spojrzenie autorki na Pałac jest pełne uczucia – szczególnie wzruszający jest rozdział poświęcony kotom zamieszkującym Pałac Kultury oraz opiekującej się nimi od lat pani Elżbiecie Michalskiej. Nie brakuje tu także powściągliwego poczucia humoru – choćby wtedy, gdy autorka przywołuje słowa Gustawa Morcinka, dla którego sylweta Pałacu podobna jest do zjawy (...), do Nike z paryskiego Luwru.

Książka Pałac. Biografia intymna skomponowana jest precyzyjnie i pięknie, „adekwatnie do potrzeby" – jak konstruktywistyczne działa sztuki. Pasja włożona w jej napisanie udziela się czytelnikowi i lektura sprawia ogromną przyjemność. Pracowitość, talent i przenikliwość Beaty Chomątowskiej pozwalają przypuszczać, że jakiegokolwiek tematu nie wzięłaby na warsztat – powstanie fascynująca opowieść.

– Agnieszka Drotkiewicz


Beata Chomątowska jest pisarką i dziennikarką, autorką książek: Stacja Muranów i Prawdziwych przyjaciół poznaje się w Bredzie oraz Lachert i Szanajca. Architekci awangardy, Czarne 2014. Współpracuje z „Tygodnikiem Powszechnym” i Muzeum Historii Żydów Polskich, jest założycielką Stowarzyszenia Inicjatyw Społeczno-Kulturalnych Stacja Muranów.