Portrety Ryszarda Kapuścińskiego

Jerzy Jarzębski

2009-01-15

W dwa lata po śmierci Ryszarda Kapuścińskiego ukazują się w Polsce coraz to nowe opracowania poświęcone jego życiu i twórczości. Najpoważniejsza z trzech ostatnio wydanych to książka Beaty Nowackiej i Zygmunta Ziątka: "Ryszard Kapuściński. Biografia pisarza" (Kraków, Znak 2008). Autorzy wyszli z przekonania, że zrozumienie pisarstwa Kapuścińskiego będzie możliwe tylko wtedy, gdy zbierzemy jak najwięcej danych o jego pełnym niezwykłych wydarzeń życiu. Reporter urodził się bowiem na dalekiej prowincji Europy, dzieciństwo spędził w stalinowskiej szkole, potem, już w Warszawie, uwierzył w światową misję komunizmu, szczególnie w dziedzinie zwalczania kolonialnych zależności, zaczął jeździć za granicę, towarzyszył wielkim wyzwoleńczym przewrotom, ale także narodzinom nowych tyranii; dlatego powoli wyzwalał się z marksistowskiej wiary w nieuchronność i pozytywny charakter lewicowych rewolucji, aby następnie stać się krytykiem despotyzmu, obojętne pod jakim występuje politycznym znakiem. Autorzy pokazują tę ewolucję poglądów na tle bardzo rozbudowanego obrazu epoki, czerpiąc informacje o życiu reportera z rozlicznych źródeł. Cytują też różne, często mniej znane jego teksty. Przy okazji na podstawie dokumentów służb specjalnych, rozprawiają się z sensacjami na temat rzekomej współpracy autora "Cesarza" z wywiadem. Nowacka i Ziątek dowodzą w swojej książce, że pisarstwo Kapuścińskiego wyrasta tyleż z niezwykłych wydarzeń historii świata w XX w., ile z biografii samego reportera – że jest rodzajem rozwiniętej na wiele etapów autobiografii. Stąd bierze się pomysł na książkę – bo opowiadając o życiu reportera i analizując jego teksty, autorzy pokazują, jak zmieniały się jego poglądy na rzeczywistość, sposób osadzenia w świecie, intelektualny rynsztunek. Kreślą w ten sposób nie tylko portret wybitnego twórcy, ale też piszą swoistą biografię jego pokolenia i ideowej formacji, pomagają rozumieć jej kolejne wybory polityczne i filozoficzne, a także uwikłanie w wielkie dyskusje epoki.
Zbiorem artykułów wielu autorów jest kolejna książka: "'Życie jest z przenikania...'. Szkice o twórczości Ryszarda Kapuścińskiego", pod redakcją Bogusława Wróblewskiego (Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy 2008). W tym tomie zebrane zostały relacje licznych autorów, zarówno przyjaciół reportera, jak jego kolegów w zawodzie, wreszcie krytyków literackich, uczonych, nawet twórców teatru. O Ryszardzie Kapuścińskim i jego spuściźnie intelektualnej piszą m.in. Jerzy Bralczyk, Przemysław Czapliński, Małgorzata Czermińska, Michał Głowiński, Leszek Mądzik, Jarosław Mikołajewski, Jan Miodek i niżej podpisany. Te bardzo różne teksty zgrupowane są w trzech działach o odmiennej tematyce. Pierwszy, zatytułowany "Wyjść poza opis", ukazuje Kapuścińskiego jako twórcę przekraczającego cechy reporterskiego gatunku w kierunku prozy artystycznej, drugi, "Wyrazić siebie", mówi o jego literackich autokreacjach, wreszcie trzeci, "Zrozumieć świat", prezentuje go jako wielkiego interpretatora zdarzeń. Książkę opatrzyła krótkim komentarzem Alicja Kapuścińska, wdowa po pisarzu.
W tej serii książek najmniej "uczona", a najbardziej emocjonalna jest ostatnia: "Sentymentalny portret Ryszarda Kapuścińskiego" Jarosława Mikołajewskiego (Kraków, Wydawnictwo Literackie 2008). Mikołajewski pisze o ostatnich latach życia reportera, o przyjaźni z nim i scenach nasyconych mocnymi uczuciami: „«Umieram» słyszałem od niego w dwóch sytuacjach: raz wtedy, w pociągu, kiedy czuł się podle. Drugi raz, a raczej kilka razy, kiedy widział coś pięknego – na przykład kiedy weszliśmy na Piazza Navona lub kiedy jechaliśmy pociągiem do Wiednia i otworzyła się przed nami dolina spięta ogromnym wiaduktem”. Ten portret pokazuje wielkiego reportera jako człowieka któremu puls serca określał kontakty ze światem: w aktach zachwytu nad urodą tego, co widzialne, w relacjach z przyjaciółmi, we współczuciu dla biednych i odrzuconych. "Śmierć z zachwytu" i śmierć z sercowej niedomogi tworzą klamrę dla tej książki, której wartości dodają niedrukowane dotąd zapiski Kapuścińskiego czynione w szpitalu, w przeddzień ostatniej podróży.