Wiesław Myśliwski

#
  • fot. Ela Lempp

ur. w 1932 w Dwikozach pod Sandomierzem. Prozaik, dramaturg, autor scenariuszy filmowych; laureat wielu nagród literackich (m.in. dwukrotnie uhonorowany Nagrodą Nike), wyróżniony najważniejszymi odznaczeniami i orderami państwowymi, w tym Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, doktor honoris causa trzech polskich uniwersytetów, twórca o wielkim autorytecie artystycznym i moralnym. Debiutował powieścią Nagi sad w 1967 roku. Jego wczesna twórczość była zaliczana do tzw. nurtu wiejskiego w polskiej prozie. Fabuły utworów Myśliwskiego z tamtego czasu zostały osadzone w środowisku wiejskim i zorganizowane wokół chłopskich doświadczeń, z których najważniejszym była wielka zmiana, jaka dokonała się na wsi w latach istnienia Polski Ludowej (wprowadzenie reformy rolnej, masowe migracje ze wsi do miast). Problematyce tej pisarz nadał wyjątkowy kształt – przekształcił w wielką metaforę, poszerzył o refleksję antropologiczną, zadbał o jej uniwersalność. Stopniowo też wycofywał swoich bohaterów z przestrzeni wiejskiej.

Utworem Myśliwskiego, który – wszystko na to wskazuje – na trwale wszedł do kanonu współczesnej prozy polskiej, jest monumentalna powieść Kamień na kamieniu (1984). Dygresyjnie wprowadzone wątki i epizody wypełniające tę powieść układają się w epicką panoramę przedstawiającą życie wsi ulokowanej w centralnej Polsce (od lat 20. do przełomu lat 70. i 80. XX w.). O życiu swoim, ojca i dziadka opowiada urodzony w 1917 r. Szymon Pietruszka. Jego monolog zorganizowany został wokół motywu budowy rodzinnego grobowca; troska o miejsce pochówku pobudza wspomnienia. Szymon to osobowość skomplikowana. We wczesnej młodości był wiejskim awanturnikiem, w czasie wojny dzielnym partyzantem, później milicjantem, wreszcie gminnym urzędnikiem. Robił wszystko, by uciec od zajęć gospodarskich. Ale kiedy jego bracia porzucają wieś dla miasta, zostaje gospodarzem na siedmiu morgach i choć przez większość swego życia próbował uwolnić się od chłopskiego dziedzictwa, to on podejmuje lament nad przemianami, jakie dotknęły polską wieś po wojnie. Szymon staje się zatem kronikarzem umierającej wspólnoty – lokalnej, rodzinnej, a przede wszystkim symbolicznej. Piotr – główny bohater i zarazem narrator Widnokręgu (1996) – choć jest już miejskim inteligentem, któremu pisarz nadał wiele własnych cech, także oddaje się nostalgii. We wspomnieniach wraca do zdarzeń, które naznaczyły jego dzieciństwo (tu wieś czasu wojny) i wypełniły wczesną młodość. W świecie aktualnym Piotr to dojrzały, zmęczony życiem mężczyzna, który próbuje wykreślić tytułowy widnokrąg, a więc opisać i zrozumieć granice dostępnego mu świata. Wspomnienia – bo one są tu najważniejsze – nie układają się jednak w spójną fabułę, są raczej potokiem obrazów i epizodów, z których większość ma metaforyczny sens.

W Traktacie o łuskaniu fasoli Myśliwski po raz kolejny odwołał się do swojej ulubionej formy monologowej. Książkę wypełnia dygresyjny, pełen zapętleń i przeskoków, monolog starszego mężczyzny, który pracuje jako stróż osiedla domków wczasowych, i opowiada jakiemuś słuchaczowi – najpewniej przypadkowemu, a może wcale nieobecnemu – o swoim długim życiu. Najstarsze zdarzenia, które przywołuje, sięgają lat niemieckiej okupacji, najmłodsze dotyczą współczesności. Opowiadacz jest mniej więcej rówieśnikiem pisarza. To chłopski syn, przyuczony do zawodu elektryka w stalinowskim hufcu pracy, ale też zdolny muzyk, wrażliwy artysta, no i niezrównany bajarz, który snuje swoją opowieść z wielką kulturą słowa i literackim wyczuciem. Ponadto wielokrotnie, niczym wytrawny myśliciel, formułuje kwestie filozoficzne. Bo też nie chodzi o sprawozdanie z życia głównego bohatera, o utrwalenie jego perypetii, odsłonięcie historii jednostkowej i zarazem społecznej. Idzie o coś więcej, a mianowicie o przemyślenie problemu przeznaczenia i roli przypadku w naszym życiu, o możliwość – Myśliwski świetnie z niej korzysta – wypowiedzenia ogólnych sądów na temat ludzkiej kondycji i sensu egzystencji. W wydanym siedem lat później Ostatnim rozdaniu (2013) pisarz powtarza najważniejsze chwyty – ponownie posługuje się rozciągniętym na całą powieść monologiem bezimiennego bohatera, który ten wypowiada u schyłku życia. Nowym tonem jest to, iż monologująca figura dokonuje, czasami bolesnego, obrachunku z własną biografią; novum stanowi także obecność wątku miłosnego – monolog jest uzupełniany listami, jakie przez kilkadziesiąt lat pisała dawna szkolna miłość bohatera (adresat na żaden z nich nie odpowiedział). Ów temat życiowej porażki czy meandrów losu został potraktowany z filozoficzną dociekliwością. Myśliwski konfrontuje swojego bohatera, a tym samym także czytelnika, z zasadniczymi pytaniami: Na jakiej podstawie orzekamy o udanym bądź nieudanym życiu? Czym jest samo życie?

 

Bibliografia

  • Nagi sad, Warszawa: PIW, 1967
  • Pałac, Warszawa: PIW, 1970
  • Kamień na kamieniu, Warszawa: PIW, 1984
  • Drzewo, Szczecin: Glob, 1989
  • Widnokrąg, Warszawa: Muza, 1996.
  • Requiem dla gospodyni, Warszawa: Muza, 2000.
  • Traktat o łuskaniu fasoli, Kraków: Znak, 2006.
  • Ostatnie rozdanie, Kraków: Znak, 2013.

Tłumaczenia:

angielski:

  • The palace [Pałac], London Chester Springs, P. Owen, 1991.
  • Stone upon stone [Kamień na kamieniu], tłum. Bill Johnston, New York: Archipelago Books, 2011
  • A Treatise on Shelling Beans [Traktat o łuskaniu fasoli], tłum. Bill Johnston, New York: Archipelago Books, 2013

bułgarski:

  • Kam"ku v"rchu kam"k [Kamień na kamieniu], Sofija: Narodna Kultura, 1987.

chorwacki:

  • Traktat o ljustenju graha [Traktat o łuskaniu fasoli], tłum. Mladen Martić, Zagrzeb: Naklada Ljevak, 2015

czeski:

  • Na kameni kámen [Kamień na kamieniu], Praha: Odeon, 1986.
  • Zloděj: drama bez jednání a bez scén [Złodziej], Praha: Dilia, 1990.
  • Traktat o louskání fazolí [Traktat o łuskaniu fasoli], tłum. Lenka Daňhelová, Praga: Havran, 2010

francuski:    

  • L'Art d'écrosser les haricots [Traktat o łuskaniu fasoli], tłum. Margot Carlier, Paryż: Actes Sud, 2010

hebrajski:

  • Traktat o łuskaniu fasoli, tłum. Zajdman Anat, Kinneret, Dvir-Publishing House Or Yehuda, 2010

hiszpański:

  • El arte de desgranar alubias [Traktat o łuskaniu fasoli], tłum. Francisco Javier Villaverde, Madrid: 451 Editores, 2011

litewski:

  • Akmuo ant akmens [Kamień na kamieniu], Wilno: Vaga, 1992.
  • Traktatas apie pupeliu gliaudymą [Traktat o łuskaniu fasoli], tłum. Kazys Uscila, Vilnius: Mintis, 2009

niderlandzki:

  • Over het doppen van bonen [Traktat o łuskaniu fasoli], tłum. Karol Lesman, Amsterdam: Querido, 2009
  • Steen op steen [Kamień na kamieniu], tłum. Karol Lesman, Amsterdam: Querido's Uitgeverij, 2012

niemiecki:

  • Der nackte Garten [Nagi sad], Berlin, Weimar: Aufbau-Verlag, 1974.
  • Stein auf Stein [Kamień na kamieniu], Berlin, Weimar: Aufbau-Verlag, 1990.
  • Der helle Horizont [Widnokrąg], München: btb, 2005.

rosyjski:

  • Kamen' na kamen' [Kamień na kamieniu], tłum. Ksenia Starosielska, Moskva: Raduga, 1987.

rumuński:

  • Piatra peste piatra [Kamień na kamieniu], Bukareszt: Ed. Univers, 1987.
  • Orizont [Widnokrąg], Bukareszt: Saeculum I. O., 2000.

serbski:

  • Traktat o čišćenju pasulja [Traktat o łuskaniu fasoli], tłum. Jovan Jovanović, Belgrad: Clio, 2013

słowacki:

  • Kamień na kameni [Kamień na kamieniu], Bratislava: Slovensky Spisovatel', 1989.
  • Traktát o lúštení fazule [Traktat o łuskaniu fasoli], tłum. Jozef Marušiak, Bratislava: Kalligram, 2010.

węgierski:

  • Pásztorkastély [Pałac], Budapest: Magvető, 1986.

włoski:

  • L'arte di sgranare i fagioli [Traktat o łuskaniu fasoli], tłum. Alessandro Amenta, Rzym: Gaffi Editore, 2012