Stefan Chwin

#
  • © Instytut Książki

ur. w 1949 r. – powieściopisarz, eseista, historyk literatury związany z Uniwersytetem Gdańskim. Jako prozaik debiutował, wydanymi pod pseudonimem Max Lars, powieściami fantastyczno-przygodowymi Ludzie-skorpiony (1985) i Człowiek-litera (1989). Zwrócił na siebie uwagę książką z pogranicza prozy dokumentu osobistego i eseju zatytułowaną Krótka historia pewnego żartu (1991), w której zrekonstruował klimat duchowy własnego dzieciństwa. Już w tej publikacji doszła do głosu jego fascynacja miejscem – dawnym i współczesnym Gdańskiem, miastem o tysiącletniej historii, gdzie zawsze przenikały się kultury, języki i religie. Chwina zainteresowały zwłaszcza stosunkowo świeże ślady, jakie pozostały po dawnych (niemieckich) mieszkańcach Wolnego Miasta Gdańska. O jednym z nich, będącym oczywiście wytworem fikcji literackiej, opowiada powieść Hanemann (1995). Ten przebogaty w wątki i znaczenia utwór przedstawia dzieje tytułowego bohatera – gdańskiego lekarza, który po śmierci swojej narzeczonej popada w depresję, staje się „żywym trupem”, któremu wszelako nie starcza odwagi, by popełnić samobójstwo. Burze historii, w tym wojenna zagłada Gdańska i przejęcie miasta przez polską administrację, przechodzą poniekąd obok niego. Z odrętwienia wyrywa go dopiero młoda kobieta, repatriantka z kresów wschodnich dawnej Polski. Ona także jest życiowym rozbitkiem, a jej próba samobójcza, której zapobiegł Hanemann, to moment zwrotny w biografii tytułowego bohatera. Powieść ta została entuzjastycznie przyjęta przez krytykę, obsypana nagrodami; do dziś jest uważana za jedno z najważniejszych osiągnięć polskiej prozy końca XX wieku.

Zbiorowym bohaterem kolejnej powieści (Esther; 1999) uczynił Chwin rodzinę swej babki. Celińscy – widziani w Warszawie przełomu XIX i XX wieku – przypominają Buddenbroków, to także solidni mieszczanie wzbogaceni na handlu zbożem, kosmopolityczni, liberalni, przywiązani do wygodnego życia i przedmiotów w najlepszym gatunku. W owym zamożnym domu zjawia się piękna i mądra guwernantka, tytułowa Esther. Zrazu pełna radości życia, pewnego dnia popada w odrętwienie. Dzieje tajemniczej choroby, a następnie równie tajemniczego ozdrowienia Esther, stanowią jedynie fabularne rusztowanie utworu, to zaś zostało wypełnione przez pisarza wątkami o charakterze dyskursywnym – Chwin dokonuje tutaj krytycznego przeglądu najważniejszych idei, jakie legły u podstaw dwudziestowiecznej nowoczesności. W kolejnych powieściach pisarz ujawnił podobną dyspozycję: w dynamiczne, niekiedy ostentacyjnie awanturnicze opowieści włączał doniosłe treści moralno-filozoficzne. W Złotym pelikanie (2003) skorzystał z wzorca realistycznej powieści obyczajowej, przekształcając ją w nowoczesną przypowieść o winie, karze i pokucie. Oto pewien wykładowca gdańskiego uniwersytetu jest przekonany, iż na skutek jego pomyłki w trakcie egzaminu wstępnego niedoszła studentka z rozpaczy popełnia samobójstwo. Zdarzenie to – choć jest tylko domysłem przewrażliwionego profesora – dręczy bohatera, zmienia jego życie w koszmar. Fabuła ma charakter pretekstowy – wszystko, co najważniejsze, zostało tutaj podporządkowane refleksji o kondycji moralnej współczesnego człowieka. Żona prezydenta (2005) z kolei została rozpisana z wykorzystaniem schematów political fiction oraz powieści szpiegowskiej. Tytułową bohaterkę posądzono o terroryzm; w gęstą, sensacyjną intrygę, odsyłającą do skandali politycznych z pierwszych stron gazet, wmieszane są tajne służby, głównie amerykańskie. Pisarzowi zależy oczywiście na czym innym – chodzi mu o dostarczenie, jak czytamy w sfingowany wstępie otwierającym tę powieść, „świadectwa ogólniejszych niepokojów, obsesji, frustracji naszego czasu”. W Dolinie Radości (2006) Chwin posiłkuje się fantastyką, tworząc opowieść o skomplikowanych losach Eryka, charakteryzatora, który posiadł zadziwiającą zdolność manipulowania wyglądem ludzi. Także i tu warstwa awanturnicza powieści „obsługuje” doniosłą problematykę – z pytaniami o tożsamość człowieka XX wieku na czele. Wreszcie w Pannie Ferbelin (2011) autor pyta o obecności Jezusa w aktualnym świecie. Przenosi nas do fantastycznego Gdańska, którym niepodzielnie rządzi naczelnik Prokuratorii, współczesny Poncjusz Piłat, i w którym działa Nauczyciel, na co dzień robotnik w stoczni. Kariera Mesjasza z Wybrzeża zaczyna się od organizowania buntów uciskanych stoczniowców i niemal w całości jest powtórzeniem losów Chrystusa. 

Chwin jest też autorem obszernej książki o dość szerokim adresie czytelniczym – Samobójstwo jako doświadczenie wyobraźni (2010). Publikacja ta uchodzi za najlepsze – jak dotąd – polskie opracowanie problematyki suicydalnej ujętej z perspektywy kulturoznawczej. Sam zaś motyw samobójstwa jest trwale obecny w jego prozie. Ogłosił również dwa obszerne tomy zapisków dziennikowych (2004 i 2008); notacje w nich zwarte odnosiły się przede wszystkim do bieżących wydarzeń kulturalnych i społeczno-politycznych.

 

Bibliografia

(obejmuje tylko dzieła literackie):

  • [pod pseud. Max Lars] Ludzie-skorpiony, Bydgoszcz: Pomorze, 1984.
  • [pod pseud. Max Lars] Człowiek-litera, Bydgoszcz: Pomorze, 1989.
  • Krótka historia pewnego żartu. Sceny z Europy Środkowowschodniej (powieść eseistyczna), Kraków: Oficyna Literacka, 1991.
  • Hanemann (powieść), Gdańsk: Marabut, 1995.
  • Esther (powieść), Gdańsk: Tytuł, 1999.
  • [wespół z Krystyną Lars] Wspólna kąpiel (opowiadania), Gdańsk: Tytuł, 2001
  • Złoty pelikan (powieść), Gdańsk: Tytuł, 2003.
  • Kartki z dziennika, Gdańsk: Tytuł, 2004.
  • Żona prezydenta, Gdańsk: Tytuł, 2005.
  • Dolina Radości, Gdańsk: Tytuł, 2006.
  • Dziennik dla dorosłych, Gdańsk: Tytuł, 2008.
  • Samobójstwo jako doświadczenie wyobraźni, Gdańsk: Tytuł 2010.
  • Panna Ferbelin, Gdańsk: Tytuł, 2011.
  • Srebrzysko. Powieść dla dorosłych, Gdańsk: Tytuł, 2016.

Tłumaczenia:

angielski:

  • Death in Danzig (Hanemann), tłum. Philip Boehm. Orlando: Harcourt, 2004; London: Random House Secker @ Warburg, 2005; London: Vintage Books, 2006; Harvest Books, 2005

czeski:

  • Hanemann (Hanemann), tłum. Peter Vidlak. Brno: HOST, 2005

francuski:

  • Le Pélican d'or [Złoty pelikan], tłum. Frederique Laurent, Circe 2009
  • Hanemann, tłum. Lydia Waleryszak, Circe 2012

hiszpański:

  • El doctor Hanemann (Hanemann), tłum. Jerzy Sławomirski, Anna Rubió. Barcelona: Acantilado, 2005.
  • La pelikan de oro (Złoty pelikan), tłum. Jerzy Sławomirski, Anna Rubió. Barcelona: Acantilado, 2007.
  • El valle da la alegría [Dolina Radości], tłum. Jerzy Sławomirski i Anna Rubio, Barcelona: Acantilado 2013.
  • El valle de la alegria [Dolina Radości], tłum. Anna Rubio, Jerzy Sławomirski, Barcelona: Acantilado, 2013.

niemiecki:

  • Die Gouvernante: Roman (Esther), tłum. Renate Schmidgall. Berlin: Rowohlt, 2000.
  • Die Gouvernante: Roman (Esther), tłum. Renate Schmidgall. Reinbek bei Hamburg: Rowohlt-Taschenbuch-Verl., 2003.
  • Tod in Danzig: Roman (Hanemann), tłum. Renate Schmidgall. Berlin: Rowohlt, 1997.
  • Tod in Danzig: Roman (Hanemann), tłum. Renate Schmidgall. Reinbek bei Hamburg: Rowohlt-Taschenbuch-Verl., 1999.
  • Der goldene Pelikan (Złoty pelikan), tłum. Renate Schmidgall. München: Hanser, 2005; München: München Verlag Deutscher Taschenbuch, 2008
  • Ein Deutsches Tagebuch (Kartki z dziennika, Dziennik dla dorosłych), tłum. Marta Kijowska, Berlin: Edition fototapeta, 2015

węgierski:

  • Hanemann (Hanemann), tłum. Weber Kata. Pozsony: Kalligram, 2004
  • Arany Pelikan (Złoty pelikan), tłum. Weber Katalin, Pozsony: Kalligram, 2007

rosyjski:

  • Chaneman (Hanemann), tłum. Ksienia Staroselskaja. Moskva: Izd-vo AST, 2003.
  • Guvernantka (Esther), tłum. Ksienia Staroselskaja. Moskva: Novoe Lit. Obozrenie, 2004.

rumuński:

  • Doctor Hanemann, tłum. Constantin Geambaşu, Bucureşti: Paralela 45, 2004.

słowacki:

  • Hanemann (Hanemann). Roman, tłum. Karol Chmel. Bratislava: Kalligram, 2005
  • Dolina radosti, (Dolina radości), tłum. Karol Chmel. Bratislava: Kalligram, 2008

słoweński:

  • Predsednikova żena [Żona prezydenta], tłum. Jana Unuk, Ljubljana: Cankarjeva założba 2012.

szwedzki:

  • Hanemann (Hanemann), tłum. Lisa Mendoza-Åsberg. Stockholm: Albert Bonniers Vorlag, 2001.
  • Guldpelikanen (Złoty pelikan), tłum. Lisa Mendoza-Asberg. Stockholm: Albert Bonniers Vorlag, 2003

rumuński:

  • Doctor Hanemann (Hanemann), tłum. Constantin Geambasu. Bucureşti: Paralela 45, 2005.

ukraiński:

  • Hanemann, tłum. Ihor Pizniuk, Kiev: Agrar Media Gruop, 2010.