Andrzej Stasiuk

#
  • fot. Piotr Janowski

(ur. 1960) – prozaik, eseista, dramaturg, współwłaściciel założonego w 1996 r. wydawnictwa Czarne. Jedna z największych znakomitości współczesnej literatury polskiej, chętnie czytany, doskonale obecny w przekładach na języki obce, laureat najważniejszych nagród literackich i wyróżnień. Już pierwsza książka, zbiór opowiadań Mury Hebronu (1992), przynosi mu rozgłos. Tematycznie nawiązuje do epizodu z biografii pisarza – pobytu w więzieniu za dezercję z wojska. Przede wszystkim jednak ujawnia nienaganny styl pisarza: drapieżny i zarazem poetycki, pełen biblijnych odwołań i nawiązań do najlepszych wzorów prozy realistycznej. Z kolei pierwsza powieść (Biały kruk, 1994) została przyjęta z większym dystansem, natomiast wydany chwilę później tom prozy Opowieści galicyjskie (1995) otworzył autorowi drzwi na literackie salony. Ten niewielki objętościowo utwór, składający się z piętnastu nastrojowych miniatur, opowiada o życiu mieszkańców zdegenerowanej cywilizacyjnie wsi, o wielkiej przemianie, jaka na początku lat 90. XX w. zaszła na dobrze znanym pisarzowi odludziu (Beskid Niski). Chwilę później dojdzie do głosu żywioł dyskursywny, subtelnie wmontowany w tę prozę. Stasiuk stopniowo oddaje się medytacjom, odsłania nieledwie filozoficzne ambicje – jak w Dukli (1997) naszpikowanej rozważaniami o materii i rozkładzie, świetle i mroku, przemianach przestrzeni i czasu.

Pod koniec lat 90. pisarz próbuje poszerzyć swój repertuar. Pojawia się zabawny, utrzymany w lekkim tonie szkic autobiograficzny zawarty w osobnej książce (Jak zostałem pisarzem, 1998), a także pierwsza próba dramatopisarska Stasiuka: Dwie sztuki (telewizyjne) o śmierci (1998). Pisarz wraca też – w Dziewięć (1999) – do formy powieściowej. Akcja tego utworu rozgrywa się w Warszawie doby rodzącego się w Polsce kapitalizmu; autor, wykorzystując wzorce literatury sensacyjno-obyczajowej, chce uchwycić tak materialne, jak i mentalne oznaki i świadectwa zmiany. I wreszcie pod koniec dekady oddaje się rozważaniom czysto eseistycznym – w napisanej wespół z Jurijem Andruchowyczem Mojej Europie (2000) i autorskim Tekturowym samolocie (2000).  

Nowy etap w twórczości Stasiuka wyznacza tom prozy Jadąc do Babadag (2004). Autor wypracował w nim oryginalną formułę, którą można by nazwać esejem podróżnym lub opowieścią podróżniczo-medytacyjną. Relacje z wypraw do krajów „gorszej  Europy” (Rumunia, Albania, Mołdawia, peryferia Węgier i Słowacji) stanowią jedynie geograficzno-kulturową ramę – wypełnioną tym, co dla pisarza najważniejsze: rozważaniami o rozpadzie świata, pustce i nicości, chaosie i porządku, realności i ułudzie. W podstawowym więc wymiarze są to zapiski z podróży „duchowych”, nade wszystko w głąb świadomości melancholijnie usposobionego narratora. Formułę tę pisarz zastosował w niektórych tekstach wypełniających Fado (2006), a następnie doprowadził do perfekcji w Dzienniku pisanym później (2010) i Wschodzie (2014). W Dzienniku… poniekąd pożegnał się z podróżowaniem na południe Europy, uznawszy, że Bałkany już go nie inspirują. Pojawiła się nowa pożywka tak dla wyobraźni, jak i rozmyślań: prowincjonalna Polska, zwłaszcza widziana w kontekście tęsknot konsumpcyjnych i ludowej religijności dzisiejszych Polaków. Jeszcze bardziej okazały pod względem problemowym wydaje się Wschód, który tylko pozornie jest opowieścią o Wschodzie (w ujęciu geograficznym). Owszem, Stasiuk opowiada o swoich wyprawach do Mongolii, Chin, krajów Azji Środkowej (m.in. Kazachstan, Kirgistan), a zwłaszcza na daleki wschód Rosji, ale najbardziej mu zależy na wypowiedzeniu i zrozumieniu własnej genealogii oraz fundamentalnego doświadczenia komunizmu (w powojennej Polsce).

Przed wydaniem Wschodu autor raz jeszcze zmierzył się z gatunkiem powieściowym – opublikował Taksim (2009), w którym powrócili bohaterowie znani z Dziewięć. Na wyróżnienie zasługuje także niewielka opowieść Dojczland (2007), traktująca o licznych pobytach pisarza w krajach niemieckojęzycznych w celach zarobkowych (płatne spotkania autorskie). Osobne miejsce w twórczości Stasiuka zajmują dramaty pisane na zamówienia niemieckich bądź austriackich teatrów: Noc (2005), Ciemny las (2007), Czekając na Turka (2009). Tradycyjne w formie (można je wziąć za dramaty do czytania) żywią się, w najbardziej ogólnym ujęciu, problemami wynikającymi ze spotkania Wschodu z Zachodem; ujawniają trwałość stereotypów narodowych, ale też siłę wzajemnych fascynacji i kompleksów.   

Bibliografia

  • Mury Hebronu (opowiadania), Wydawnictwo Głodnych Duchów, 1992.
  • Wiersze miłosne i nie, Poznań: Biblioteka "Czasu Kultury", 1994.
  • Biały kruk(powieść), Poznań: Biblioteka "Czasu Kultury", 1995.
  • Opowieści galicyjskie (opowiadania), Kraków: Znak, 1995.
  • Przez rzekę (opowiadania), Gładyszów: Czarne, 1996.
  • Dukla (opowiadania), Gładyszów: Czarne, 1997.
  • Dwie sztuki (telewizyjne) o śmierci, Gładyszów: Czarne, 1998.
  • Jak zostałem pisarzem (próba biografii intelektualnej), Gładyszów: Czarne, 1998.
  • Dziewięć (powieść), Gładyszów: Czarne, 1999.
  • Moje Europa. Dwa eseje o Europie zwanej Środkową (wraz z J. Andruchowiczem), Wołowiec: Czarne 2000.
  • Tekturowy samolot (szkice), Wołowiec: Czarne, 2000.
  • Opowieści wigilijne (razem z Olgą Tokarczuk i Jerzym Pilchem), Czarna Ruta, 2000.
  • Zima i inne opowiadania, Wołowiec: Czarne 2001.
  • Jadąc do Babadag, Wołowiec: Czarne, 2004.
  • Noc, Wołowiec: Czarne, 2005.
  • Fado, Wołowiec: Czarne, 2006
  • Ciemny las, Wołowiec: Czarne, 2007
  • Dojczland, Wołowiec: Czarne, 2007
  • Czekając na Turka, Wołowiec: Czarne, 2009
  • Taksim, Wołowiec: Czarne, 2009
  • Dziennik pisany później, Wołowiec: Czarne, 2010
  • Grochów, Wołowiec: Czarne, 2012
  • Nie ma ekspresów przy żółtych drogach, Wołowiec: Czarne, 2013
  • Wschód, Wołowiec: Czarne, 2014
  • Kucając, Wołowiec: Czarne, 2015

Tłumaczenia:

albański:

  • Rrugës për në Babadag [Jadąc do Babadag], Tiranë: Mësenjëtoria, 2006

angielski:

  • White raven [Biały kruk], London: Serpent's Tail, 2000
  • Tales of Galicia [Opowiadania galicyjskie], Prague: Twisted Spoon Press, 2003
  • Nine [Dziewięć], tłum. Bill Johnston, co-edition, New York: Harcourt, London: Harvill Secker, 2007
  • Fado, tłum. Bill Johnston, Dalkey Archive, 2009
  • On the road to Babadag [Jadąc do Babadag], tłum. Michael Kandel, co-edition, New York: Harcourt, London: Harvill Secker, 2011
  • Dukla, tłum. Bill Johnston, Dalkey Archive, 2011

bułgarski:

  • Po pytia za Babadag [Jadąc do Babadag], tłum. Diliana Denczewa, Sofia: Paradox, 2008

chorwacki:

  • Devet [Dziewięć], Zagreb: Fractura, 2004
  • Moja Europa (dva eseja o takozvanoj Srednjoj Europi) [Moja Europa. Dwa eseje o Europie zwanej ´Środkową’], Zagreb: Fraktura, 2007
  • Taksim, tłum. Siniša Kasumović, Zagrzeb: Frktura, 2012

czeski:

  • Haličské povídky [Opowieści galicyjskie], Olomouc: Periplum, 2001
  • Jak jsem se stal spisovatelem [Jak zostałem pisarzem], Praha: Prostor 2004
  • Dukla [Dukla], Olomouc: Periplum, 2006

fiński:

  • Valkoinen korppi (Biały kruk), Helsinki: Taifuuni, 1998
  • Jadąc do Babadag [Matkalla Babadagiin], Helsinki: Like 2006

francuski:

  • Par le fleuve (Przez rzekę), tłum. Frédérique Laurent, Nantes: Le Passeur, 2000   
  • Dukla (Dukla), tłum. Agnieszka Żuk, Laurent Alaux, Paris: Christian Bourgois, 2003   
  • Mon Europe (Moja Europa), tłum. Maryla Laurent, Montricher: Noir sur Blanc,  2004   
  • L’hiver (Zima), tłum. Maryla Laurent, Paris: Noir sur Blanc, 2006   
  • Contes de Galicie (Opowieści galicyjskie), tłum. Agnieszka Żuk, Laurent Alaux, Christian Bourgois Editeur, 2004   
  • Sur la route de Babadag    (Jadąc do Babadag), tłum. Małgorzata Maliszewska, Christian Bourgois Editeur, 2007   
  • Le Corbeau blanc (Biały kruk), tłum. Agnieszka Żuk, Laurent Alaux, Paris: Noir sur Blanc, 2007
  • Les barbares sont arrivés (Noc), tłum. Zofia Bobowicz, Paris: Théâtrales, 2008
  • Fado, tłum. Charles Zaremba, Christian Bourgois Editeur, 2009
  • Neuf (Dziewięć), tłum. Grażyna Erhard, Christian Bourgois Editeur, 2009
  • Taksim, tłum. Charles Zaremba, Paryż: Actes Sud, 2011
  • Pourquoi je suis devenu écrivain [Jak zostałem pisarzem], tłum. Margot Carlier, Paryż:Actes Sud, 2013

hebrajski:

  • Dukla, tłum. Miri Paz, Ben Shemen: Modan, 2009

hindi:

  • Galicia ki kathayein [Opowieści galicyjskie], tłum. Maria Puri Skakuj, Monika Browarczyk, New Delhi: Rajkamal Prakashan, 2014

hiszpański:

  • El mundo detrás de Dukla [Dukla], Barcelona: Acantilado, 2003
  • Nueve [Dziewięć], Barcelona: Acantilado, 2004
  • Taksim [Taksim], tłum. Alfonso Cazenave, Barcelona: Acantilado, 2015

koreański

  • Jak zostalem pisarzem (próba autobiografii intelektualnej), Seoul: Saemulgyul, 2005

litewski:

  • Jadąc do Babadag [Pakeliui į Babadagą], Kaunas: Kitos Knygos, 2006

łotewski:

  • Taksim [Taksim], tłum. Anne Walseng, Ryga:Aschehoug, 2013

macedoński:

  • Bieł gawran, tłum. Milica Mirkulowska, Skopije: Antolog 2015.

niderlandzki:

  • De witte raaf [Biały kruk], tłum. Karol Lesman, Breda: De Geus, 1998
  • Dukla [Dukla], tłum. Karol Lesman, Breda: De Geus, 2001
  • Galicische vertellingen [Opowieści galicyjskie], tłum. Karol Lesman, Breda: De Geus, 2007
  • Onderweg naar Babadag [Jadąc do Babadag], tłum. Karol Lesman, Breda: De Geus, 2009
  • Negen [Dziewięć], tłum. Karol Lesman, Breda: De Geus, 2011

niemiecki:

  • Der weisse Rabe [Biały kruk], Berlin: Rowohlt, 1997
  • Wiersze miłosne i nie, Rospo-Verlag, 1999
  • Die Welt hinter Dukla [Dukla], Frankfurt am Main: Suhrkamp, 2000
  • Wie ich Schriftsteller wurde [Jak zostalem pisarzem], Frankfurt am Main: Suhrkamp, 2001
  • Neun [Dziewięć], Frankfurt am Main: Suhrkamp, 2002
  • Galizische Geschichten [Opowieści galicyjskie], Frankfurt am Main: Suhrkamp, 2002
  • Die Mauern von Hebron [Mury Hebronu], Frankfurt am Main: Suhrkamp, 2003
  • Über den Fluss [Przez rzekę], Frankfurt am Main: Suhrkamp, 2004
  • Unterwegs nach Babadag [Jadąc do Babadag], tłum. Renate Schmidgall, Frankfurt am Main: Suhrkamp, 2005
  • Fado, tłum. Renate Schmidgall, Frankfurt am Main: Suhrkamp, 2008

norweski:

  • Dukla [Dukla], Oslo: Aschehoug, 2004
  • Taksim [Taksim], tlum. Anne Walseng, Oslo: Aschechoug, 2013

rosyjski:

  • Belyj voron [Biały kruk], Sankt-Petersburg: Azbuka-Klassika, 2003
  • Duklja [Dukla], Moskwa: NLO, 2003

rumuński:

  • Cum am devenit scriitor [Jak zostalem pisarzem], Editura Paralela 45, 2003
  • Europa mea [Moja Europa. Dwa eseje o Europie zwanej ´Środkową’], Bucuresti: Polirom, 2003

serbski:

  • Beli gavran [Biały kruk], Beograd: Clio,2004
  • Na putu za Babadag [Jadąc do Babadag], tłum. Milica Markić, Beograd: Dereta,2009
  • Devet [Dziewięć], tłum. Vesna Milutinović-Durić, Beograd: Booka, 2011

słowacki:

  • Dukla, BAUM Publishers, 2004
  • Čakanie na Turka [Czekanie na Turka], tłum. Peter Himič, Levoča: Modrỳ Peter, 2013

słoweński:

  • Devet [Dziewięć], Ljubljana: Studentska Zalozba "Beletrina", 2004
  • Na poti v Babadag [Jadąc do Babadag], Ljubljana: Studentska Zalozba "Beletrina", 2008

szwedzki:

  • Världen bortom Dukla [Dukla], Stockholm: Norstedts, 2003
  • Nio [Dziewięć], Stockholm: Norstedts, 2004
  • Taksim, tłum. Tomas Håkansson, Stockholm: Ersatz, 2013
  • På vägen till Babadag [Jadąc do Babadag], tłum. Tomas Håkanson, Sztokholm:    Ersatz, 2015.

ukraiński:

  • Dev'jat [Dziewięć], Lviv: VNTA-Klasika, 2001
  • Moja Jevropa [Moja Europa. Dwa eseje o Europie zwanej 'Środkową’], Lviv: VNTA-Klasika, 2001
  • Fado, Kiev: Grani, 2009
  • Galicki opowidannja [Opowieści galicyjskie], tłum. Taras Prochaśko, Lwów: Wydawnictwo Starowo Liewa, 2014
  • Schid [Wschód], tłum. Taras Prochaśko, Lwów: Wydawnictoo Starowo Lewa, 2015

węgierski:

  • Galíciai történetek [Opowieści galicyjskie], tłum. Zsuzsa Mihályi, Budapest: József Attila Kör, 2001
  • Jak zostalem pisarzem, Magus Design Studio, 2003
  • Fehér holló [Biały kruk], tłum. Körner Gábor, Budapest: Európa K., 2003
  • Az én Európam [Moja Europa. Dwa eseje o Europie zwanej ´Środkową’], tłum. Körner Gábor, Kijárat Kiadó, 2004
  • Dukla [Dukla], tłum. Körner Gábor, Budapest: Magvetö, 2004
  • Útban Babadagba [Jadąc do Babadag], tłum. Körner Gábor, Budapest: Magvetö, 2006
  • Kilenc [Dziewięć], tłum. Körner Gábor, Budapest: Magvetö, 2009
  • Taksim, tłum. Körner Gábor, Budapest: Magvetö, 2011
  • Át a folyón [Przez rzekę], tłum. Körner Gábor, Budapest: Magvető, 2013

włoski:

  • Corvo bianco [Biały kruk], Milano: Bompiani, 2002
  • Il Cielo sopra Varsavia [Dziewięć], Milano: Bompiani, 2003