Olga Tokarczuk

#
  • fot. Krzysztof Dubiel/Instytut Książki

(ur. 1962) – powieściopisarka i eseistka, najbardziej utytułowana i najszerzej podziwiana autorka polska średniego pokolenia; laureatka wielu nagród i wyróżnień, w tym dwukrotnie literackiej Nagrody Nike (2008 i 2015), na równi ceniona – co zdarza się niezwykle rzadko – przez krytykę literacką i szeroką publiczność czytającą. Jeszcze jako nastolatka próbowała swych sił w poezji. Potem na wiele lat zamilkła, by powrócić bardzo dobrze przyjętą przez krytykę powieścią Podróż ludzi Księgi (1993). Utwór ten jest czymś w rodzaju nowoczesnej paraboli. W warstwie dosłownej traktuj o nieudanej wyprawie po tajemniczą Księgę, w trakcie której na dwoje głównych bohaterów spływa wielka miłość. Rzecz dzieje się w XVII wieku we Francji i Hiszpanii, lecz nie koloryt lokalny jest tu najważniejszy, ale fascynacja Tajemnicą. W nieco bliższą naszym czasom przeszłość zapuściła się autorka pisząc drugą powieść – E.E. (1995). Tym razem akcja utworu została osadzona we Wrocławiu początków XX wieku. Jej główną bohaterką jest Erna Eltzner (stąd E.E.), dorastająca panienka z polsko-niemieckiej rodziny mieszczańskiej, u której odkryto talenty mediumiczne. Tu również ujawnia się fascynacja tym, co tajemnicze i wymykające się ludzkiemu rozumowi. Bez wątpienia największym i najgłośniejszym jak dotąd sukcesem pisarki była jej trzecią powieść – Prawiek i inne czasy (1996). Tytułowy Prawiek, mityczna wioska położona rzekomo w samym środku Polski, jest archetypicznym mikrokosmosem, w którym skupiły się wszystkie znane człowiekowi radości i smutki. Pisał o tej powieści Jerzy Sosnowski: „Tokarczuk ze skrawków realnej historii buduje mit, to jest historię przesiąkniętą ładem, gdzie wszystkie wydarzenia, także te tragiczne i złe, mają swoje uzasadnienie. Przestrzeń zorganizowana jest na podobieństwo mandali – koła wpisanego w kwadrat, będącego geometrycznym wyobrażeniem doskonałości i pełni”. Prawiek i inne czasy to szczytowe osiągnięcie nowszej polskiej prozy mitograficznej. W innym tonie i gatunku została utrzymana kolejna powieść Olgi Tokarczuk Dom dzienny, dom nocny (1998). Określenie „powieść” jest tu dość mylące, ponieważ rzecz ta jest hybrydą tekstową, w której zgromadzono przeróżne zarysy fabuł i bardziej spójne opowieści, notatki o charakterze quasi-eseistycznym, prywatne zapiski itp. W istocie, Dom dzienny, dom nocny to najbardziej osobista książka pisarki i zarazem najbardziej „lokalna”. Tokarczuk bowiem wsłuchuje się w okolicę, gdzie na stałe mieszkała (wieś w Sudetach na pograniczu polsko-czeskim). Z tych inspiracji wzięła się m.in. porywająca opowieść o średniowiecznej świętej Kummernis, kobiecie, którą Bóg wybawił przed niechcianym małżeństwem, dając jej męską twarz. Dopełnienie czy też uzupełnienie tej wizji świata przynosi najnowsza powieść pisarki, zatytułowana Bieguni (2007). Również tutaj Tokarczuk po mistrzowsku zastosowała kolażową technikę „powieści konstelacyjnej”. Jednak tematy lokalne zostały tu zastąpione przez uniwersalne, ulubione miejsca – dającymi poczucie tymczasowości lotniczymi terminalami, opowieści przyjaciół – historiami przypadkowo poznanych osób. Podczas gdy Dom dzienny, dom nocny był próbą oswojenia wybranego miejsca na ziemi, Bieguni opowiadają o niebezpieczeństwach, a w rezultacie niemożności „zakorzenienia się”. Są również książką katalogującą przeróżne aspekty ludzkiego pragnienia nieśmiertelności, za jej aspekt szczególny uznając sporządzanie anatomicznych preparatów i plastycynację zwłok. Olga Tokarczuk znana jest także jako zręczna nowelista i wielbicielka krótszych form narracyjnych, pomysłodawczyni odbywające go się we Wrocławiu Międzynarodowego Festiwalu Opowiadania.

Bibliografia

  • Miasta w lustrach, Kłodzko, 1989.
  • Podróż ludzi księgi, Warszawa: Przedświt, 1993; wznow. w wersji poprawionej: Warszawa: W.A.B., 1997.
  • E.E., Warszawa: PIW, 1995.
  • Prawiek i inne czasy, Warszawa: W.A.B., 1996.
  • Szafa, Lublin: Wydawnictwo UMCS, 1997.
  • Dom dzienny, dom nocny, Wałbrzych: Ruta, 1998.
  • Opowieści wigilijne (razem z Jerzym Pilchem i Andrzejem Stasiukiem), Czarna Ruta, 2000.
  • Lalka i Perła (esej), Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2000.
  • Gra na wielu bębenkach, Wałbrzych: Ruta, 2001.
  • Ostatnie historie, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2004.
  • Anna In w grobowcach świata, Kraków: Znak, 2006.
  • Bieguni, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2007
  • Prowadź swój pług przez kości umarłych, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2009
  • Moment niedźwiedzia (zbiór esejów), Warszawa: Krytyka Polityczna, 2012
  • Księgi Jakubowe, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2014

Tłumaczenia:

angielski:

  • House of day, house of night [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Antonia Lloyd-Jones. Evanston, Ill.: Northwestern Univ. Press, 2003.
  • House of day, house of night [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Antonia Lloyd-Jones. London: Granta Books, 2002.
  • Primeval and other times [Prawiek i inne czasy], tłum. Antonia Lloyd-Jones. Prague: Twisted Spoon Press, 2010.

białoruski:

  •  Pravek dy ìnšyâ časy [Prawiek i inne czasy], tłum. Maryna Šoda, Mińsk: Vydavec Ì. P. Logvìnaŭ, 2010.

bułgarski:

  • Dom dzienny, dom nocny, tłum. Christina Ivanova Simeonova-Mitova, Weliko Trnowo: Abagar, 2005.
  • Muzika ot mnogo barabani [Gra na wielu bębenkach], tłum. Sylwia Borisowa, Sofia: Vessela Lutskanova, 2006
  • Posledni istorii [Ostatnie historie], tłum. Mirka Kostowa, Sofia: Vessela Lutskanova, 2008
  • Pravek i drugi vremena [Prawiek i inne czasy], tłum. Georgi Krystew, Sofia: Altera – Delta Entertainment, 2008
  • Beguni [Bieguni], tłum. Sylwia Borisowa, Sofia: Vessela Lutskanova, 2009
  • Karaj pluga ci priez koctitie na mrtwitie [Prowadź swój pług przez kości umarłych], tłum. Sylwia Borisowa, Sofia: Panorama Plus, 2013.

chiński:

  • Taigu he qitade shijian [Prawiek i inne czasy], tłum. Yi Lijun, Yuan Hanrong yi. Taibei: Dakuai Wenhua Chubanshe Gufen Youxian Gongsi, 2003.

chorwacki:

  • Pravijek i ostala vremena [Prawiek i inne czasy], tłum. Pero Mioč. Zagreb: Nakladni Zavod Matice Hrvatske, 2001.
  • Dom danji, dom nocni [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Pero Mioč. Zagreb: Nakladni Zavod Matice Hrvatske, 2002, 2003.
  • Ormar [Szafa], tłum. Đurđica Čilić Škeljo. Zagreb: Naklada MD, 2003.
  • Tjeraj svoj plug preko mrtvačkih kostiju [Prowadź swój pług przez kości umarłych], tłum. Mladen Martić, Zagrzeb: Naklada Ljevak, 2013.

czeski:

  • Pravěk a jiné časy [Prawiek i inne czasy], tłum. Petr Vidlák. Brno: Host, 1999.
  • Denní dům, noční dům [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Petr Vidlák. Brno: Host, 2002.
  • Hra na spoustu bubínků [Gra na wielu bębenkach], Olomouc: Periplum, 2005.
  • Anna In v hrobech sveta [Anna In w grobowcach świata], tłum. Jan Faber, Zlín: Kniha Zlín, 2008.
  • Beguni [Bieguni], tłum. Petr Vidlák, Pavel Pec, Brno: Host, 2008.
  • Svůj vůz i pluh ved' přes kosti mrtvých [Prowadź swój pług przez kości umarłych], tłum. Petr Vidlák, Brno: Host, 2010.
  • Okamžik medvěda [Moment niedźwiedzia], tłum. Petr Vidlák, Brno: Host, 2014.

duński:

  • E. E.: roman [E.E.], tłum. Runa Kildegaard Klukowska. København: Fremad, cop. 1996.
  • Broderskabets rejse: roman [Podróż ludzi Księgi], tłum. Runa Kildegaard Klukowska. København: Fremad, 1997.
  • Arilds tid og andre tider: roman [Prawiek i inne czasy], tłum. Runa Kildegaard Klukowska. København: Fremad, 1998.
  • Kør din plov over de dødes knogler [Prowadź swój pług przez kości umarłych], tłum. Hanne Lone Tonnesen, Kopenhaga: Tiderne Skifter, 2012
  • Dagens hus, nattens hus [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Hanne Lone Tonnesen, Kopenhaga: Tiderne Skifter, 2014

estoński:

  • Algus ja teised ajad [Prawiek i inne czasy], tłum. Hendrik Lindepuu, Tartu: Hendrik Lindepuu Kirjastus, 2012
  • Päeva maja, öö maja [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Heddrik Lindepuu, Tartu: Hendrik Lindrpuu Kirjastus, 2013

fiński:

  • Päivän talo, yön talo [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Tapani Kärkkäinen, Helsinki, Otava, 2004
  • Alku ja muut ajat [Prawiek i inne czasy], tłum. Tapani Kärkkäinen, Helsinki Otava, 2007
  • Vaeltajat [Bieguni], tłum. Tapani Kärkkäinen, Helsinki: Otava, 2012

francuski:

  • Dieu, le temps, les hommes, et les anges [Prawiek i inne czasy], tłum. Christophe Glogowski. Paris: R. Laffont, 1998.
  • Maison de jour, maison de nuit [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Christophe Glogowski. Paris: R. Laffont, 2001.
  • Récits ultimes [Ostatnie historie], tłum. Grażyna Erhard. Lausanne: Les Éditions Noir sur Blanc, 2007.
  • Les pérégrins [Biguni], tłum. Grażyna Erhard, Lausanne: Noir sur Blanc, 2010.
  • Sur les ossements des morts [Prowadź swój pług przez kości umarłych], tłum. Margot Carlier, Lozanna: Noir sur Blanc, 2012

hindi:

  • Kamre aur anya kahaniyan [Szafa], tłum. Maria Puri Skakuj, New Delhi: Rajkamal Prakashan, 2014

hiszpański:

  • Unlugar llamado Antaño [Prawiek i inne czasy], tłum. Ester Rabasco Macías, Bogumila Wyrzykowska. Barcelona: Lumen, 2001.
  • Sobre los huesos de los muertos [Prowadź swój pług przez kości umarłych], tłum. Abel Murcia, Meksyk: Editorial Oceano de Mexico, 2015.

japoński:

  • Hiru no ie, yoru no ie [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Hikaru Ogura. Tokyo: Hakusuisha, 2010.
  • Toubouha [Bieguni], tłum. Hikaru Ogura. Tokyo: Hakusuisha, 2014.

kataloński:

  • Un lloc anomenat Antany [Prawiek i inne czasy], tłum. Anna Rubió, Jerzy Sławomirski. Barcelona: Proa, 2001.

litewski:

  • Praamžiai ir kiti laikai: romanas [Prawiek i inne czasy], tłum. Vyturys Jarutis. Vilnius: Strofa, 2000.
  • Dienos namai, nakties namai [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Vyturys Jarutis, Vilnius: Strofa, 2007.

macedoński:

  • Pravek i drugite vreminja [Prawiek i inne czasy], tłum. Lidija Tanusevska, Skopje: Makedonska rec, 2008
  • E.E., tłum. Lidia Tanuszewskaja, Skopje: Antolog, 2014

niderlandzki:

  • Amos, przeł. Karol Lesman. Breda: De Geus, 1998.
  • Oer en andere tijden [Prawiek i inne czasy], tłum. Karol Lesman. Breda: De Geus, 1998.
  • Huis voor de dag, huis voor de nacht [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Karol Lesman. Breda: De Geus, 1999, 2000.
  • De laatste verhalen [Ostatnie historie], tłum. Karol Lesman, Breda: De Geus, 2008

niemiecki:

  • Der Schrank: Erzählungen [Szafa], tłum. Esther Kinsky. München: Dt. Taschenbuch-Verl., 2001.
  • Der Schrank: Erzählungen [Szafa], tłum. Esther Kinsky. Stuttgart; München: Dt. Verl.-Anst., 2000.
  • Taghaus, Nachthaus: Roman [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Esther Kinsky. 2. Aufl. München: Dt. Taschenbuch-Verl., 2004.
  • Taghaus, Nachthaus: Roman [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Esther Kinsky. Stuttgart; München: Dt. Verl.-Anst., 2001.
  • Ur und andere Zeiten: Roman [Prawiek i inne czasy], tłum. Esther Kinsky. Berlin: Berlin-Verl., 2000, 2002.
  • Letzte Geschichten [Ostatnie historie], tłum. Esther Kinsky, München: Dt. Verl.-Anst., 2006.
  • Spiel auf vielen Trommeln [Gra na wielu bębenkach], tłum. Esther Kinsky, Berlin: Matthes und Seitz, 2006.
  • Anna In in den Katakomben [Anna In w grobowcach świata], tłum. Esther Kinsky, Berlin: Berlin-Verl., 2007  
  • Unrast [Bieguni], tłum. Esther Kinsky, Frankfurt am Main: Schöffling & Co., 2009
  • Der Gesang der Fledermause [Prowadź swój pług przez kości umarłych], tłum. Doreen Daume, Frankfurt am Main: Schöffling & Co., 2011

norweski:

  • E. E. [E. E.], tłum. Anne Walseng. [Oslo]: Cappelen, 2001.
  • Loperne [Bieguni], tłum. Aldona Szczepańska, Knopparap: Den Grone Malen, 2012

rumuński:

  • Călătoria oamenilor Cărţii [Podróż ludzi Ksiegi], tłum. Constantin Geambaşu. Iaşi: Polirom, 2001
  • Străveacul şi alte vremi [Prawiek i inne czasy], tłum. Olga Zaicik. Iaşi: Polirom, 2002
  • Rătăcitorii [Bieguni], tłum. Cristina Godun, Bukareszt: Editura Art., 2012
  • Casăde zi, casăde noapte [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Cristina Godun, Kluż-Napoka: Casa Cărtii de Stiintă, 2015

rosyjski:

  • Put’ ljudej Knigi: roman [Podróż ludzi Księgi]. Moskva: AST, 2002.
  • Pravek i drugie vremena [Prawiek i inne czasy], tłum. Tatiana Izotova Moskva: Novoe Lit. Obozrenie, 2004.
  • Dom dnevnoj, dom nočnoj [Dom dzienny, dom nocny], Moskva: Tranzitkniga: AST Moskva Kyzyl: AST, 2005.
  • Igra na raznych barabanach [Gra na wielu bębenkach], Moskva: Novoe Lit. Obozrenie, 2006.
  • Poslednie istorii [Ostatnie historie], Moskva: Novoe Lit. Obozrenie, 2006.
  • Beguni [Bieguni], Moskva: Novoe Lit. Obozrenie, 2010.

serbski:

  • Dnevna kuća, noćna kuća [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Milica Markić. Beograd: Nolit, 2002.
  • Svirka na mnogo bubnjeva [Gra na wielu bębenkach], tłum. Milica Markić. Beograd: Nolit, 2004.
  • U potrazi za knjigom [Podróż ludzi Księgi], tłum. Milica Markić. Beograd: Nolit, 2001.
  • Beguni [Bieguni], tłum. Milica Markic, Beograd: Paideia, 2010.
  • Pamtivek i druga doba [Prawiek i inne czasy], tłum. Milica Markić, Belgrad: Paideia, 2013.
  • Wuci swoje rało po kostima mrtwich [Prowadź swój pług przez kości umarłych], tłum. Milica Markić, Belgrad: Nowi Sad, 2014.

słowacki:

  • Hra na mnohých bubienkoch [Gra na wielu bębenkach], tłum. Karol Chmel, Bratysława: Drewo a Srd, 2003.
  • Dom vo dne, dom v noci [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Karol Chmel, Bratysława: Aspekt, 2002.
  • Anna In v hrobkách sveta [Anna In w grobowcach świata], tłum. Karol Chmel, Bratysława: Slovart, 2008.

słoweński:

  • Dnevna hiša, nočna hiša [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Jana Unuk, Ljubljana: Društvo Apokalipsa, 2005.
  • Beguni [Bieguni], tłum. Jana Unuk, Ljubljana: Modrijan, 2010.

szwedzki:

  • Spel på många små trummor: noveller [Gra na wielu bębenkach], tłum. Jan Henrik Swahn. [Tollarp]: Ariel; Lund: Ellerström, 2002.
  • Daghus, natthus [Dom dzienny, dom nocny], tłum. Jan Henrik Swahn. Ariel Skrifter, 2005.
  • Gammeltida och andra tider [Prawiek i inne czasy], Tollarp: Ariel, 2006.
  • Löparna [Bieguni], tłum. Jan Henrik Swahn, Tollarp: Ariel, 2009.
  • Styr din plog över de dödas ben [Prowadź swój pług przez kości umarłych], tłum. Jan Henrik Swahn, Tollarp: Ariel Förlag, 2010. 
  • Björnens ögonblick [Moment niedźwiedzia], tłum. Jan Henrik Swahn, Jelgava: Ariel Skrifter, 2014.

ukraiński:

  • Gra na bagat'oh barabančikah [Gra na wielu bębenkach], tłum. Vìktor Dmitruk, Lwów: Lìtopis, 2004.
  • Mandrìvka lûdej knigi [Podróż ludzi Księgi], tłum. Nìna Bìčuâ, Lwów: Lìtopis, 2004.
  • Pravìk ta ìnšì časi [Prawiek i inne czasy], Lwów: Kal'varìâ, 2005.
  • Octanni ictopiï [Ostatnie historie], Lwów: Litopys, 2007
  • Biguni [Bieguni], tłum. Osman Śliwiński, Charków: Folio, 2011.
  • Vedi svìj plug ponad kìstkami mertvih [Prowadź swój pług przez kości umarłych ], tłum. Boženi Antonâk, Lwów: Urbìno, 2011.

węgierski:

  • Az Öskönyv nyomában [Podróż ludzi Księgi], tłum. Mihályi Zsuzsa. Budapest: Európa Kvk., 2000.
  • Sok dobon játszani [Gra na wielu bębenkach], tłum. Zsuzsa Mihályi, Lajos Pálfalvi, Budapest: Napkút K., 2006.
  • Őskor és más idők [Prawiek i inne czasy], tłum. Gábor Körner, Budapest: L’Harmattan, 2011

włoski:

  • Dio, il tempo, gli uomini e gli angeli [Prawiek i inne czasy], tłum. Raffaella Belletti. Roma: E/O, cop. 1999.
  • Che Guevara e altri racconti, tłum. Silvano De Fanti, Udine: Forum, 2006
  • Guida il tuo carro sulle ossa dei morti [Prowadź swój pług przez kości umarłych], tłum. Silvano De Fanti, Rzym: Nottotempo, 2012
  • Nella quiete del tempo [Prawiek i inne czasy], tłum. Raffaella Belletti, Rzym: Nottotempo, 2013