POLSKA LITERATURA

POLSKA LITERATURA. Średniowiecze (X-XV w.). Początki literatury kształtowały się w kulturowych środowiskach dworu oraz Kościoła; do najstarszych gatunków uprawianych w języku łacińskim należą: żywoty świętych (św. Wojciech X-XI w.), liryka religijna (hymn Wincentego z Kielc Gaude Mater Polonia, połowa XIII w.), kroniki - Galla Anonima (XII w.), Wincentego zw. Kadłubkiem (XII/XIII w.), Kronika wielkopolska (XIII/XIV w.), Janka z Czarnkowa (druga połowa XIV w.) i największe osiągnięcie średniowiecznej historiografii Dzieje Polski J. Długosza; od XIII w. rozwijało się piśmiennictwo w języku polskim, najstarsze zachowane utwory to: słynna pieśń Bogurodzica (prawdopodobnie XIII lub XIV w.), Kazania świętokrzyskie (XIV w.), Kazania gnieźnieńskie (XIV/XV w.), Psałterz floriański (XIV/XV w.); dały one początek rozkwitowi literatury religijnej (pieśni, kolędy, Lament świętokrzyski, Legenda o św. Aleksym, apokryf prozą Rozmyślanie przemyskie); w XV w. zaczęła rozwijać się także poezja świecka, moralistyczno-obyczajowa (Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią, Wiersz o chlebowym stole Słoty), o akcentach satyrycznych (Satyra na leniwych chłopów), polityczno-społeczna (Pieśni sandomierzanina, Pieśń o Wiklefie J. Gałki z Dobczyna); od XII/XIII w. funkcjonował dramat liturgiczny, który w szczątkowej postaci przetrwał do dziś w postaci jasełek. Odrodzenie (XVI w.). W okresie Odrodzenia nastąpił "złoty wiek"; w rozwoju literatury polskiej; kult antyku inspirował poetów z kręgu elity dworskiej (A. Krzycki, J. Dantyszek, M. Hussowski, najwybitniejszy K. Janicki); pierwsze utwory w języku polskim to przekłady i przeróbki gł. dzieł łacińskich, a także oryginalne teksty pisane przez bakałarzy krakowskich ze środowiska mieszczańskiego, jak: Biernat z Lublina (autor pierwszej polskiej książki drukowanej - modlitewnika Raj duszny 1513, S. Gąsiorek zwany Kleryką, Jan z Koszyczek, Jan z Sącza); na rozwój literatury w języku polskim wpłynęła reformacja; zainteresowanie zagadnieniami religijnymi przyniosło serię przekładów Starego i Nowego Testamentu (S. Murzynowski, J. Leopolita, J. Wujek), arcydzieło Psałterz Dawidów (w prozatorskim tłumaczeniu M. Reja i wierszowanym - J. Kochanowskiego), lirykę religijną, postylle, polemiczną literaturę wyznaniową; za sprawą tzw. egzekucji praw - walki szlachty o ograniczenie przywilejów magnaterii kościelnej i świeckiej, rozwinęła się literatura polityczna (S. Orzechowski, M. Kromer), międzynarodowe znaczenie zdobyła publicystyka A. Frycza Modrzewskiego (O poprawie Rzeczypospolitej); najwybitniejszym przedstawicielem tradycyjnej kultury szlacheckiej był Rej, uprawiał wielostronną twórczość; na szczyt artyzmu wyniósł poezję polską najwybitniejszy przedstawiciel epoki - J. Kochanowski (zwłaszcza jako autor Pieśni, Trenów, Fraszek, jedynej polskiej tragedii w stylu antycznym - Odprawy posłów greckich), wprowadzając bogactwo form gatunkowych i wersyfikacyjnych; renesansowy realizm z krytycyzmem społecznym i rodzajowością obrazu znalazł wyraz w poezji (S.F. Klonowic, Sz. Szymonowic), prozie, gł. przekładowej (Ł. Górnicki), dramacie (Mikołaj z Wilkowiecka, P. Ciekliński). Barok (schyłek XVI-poł. XVIII w.). Okres ten przyniósł kryzys renesansowej wizji świata (barok); pojmowanie życia ziemskiego jako epizod przed wiecznością, spór o nową filozofię człowieka i wartości, dając podstawy do ukształtowania się dwu przeciwstawnych nurtów - poezji metafizycznej (M. Sęp Szarzyński, S. Grabowiecki, D. Naborowski), wyrażającej intelektualną refleksję nad znikomością ludzkiego istnienia wobec jedynej wartości - tego, co duchowe, oraz poezji "światowych rozkoszy"; (H. Morsztyn, młody K. Twardowski, Sz. Zimorowic, później J.A. Morsztyn - uznany za mistrza stylu barokowego), stawiającej sobie za cel utrwalenie szybko przemijających fascynacji urodą świata doznawanego zmysłami, opiewającej miłość jako wartość największą; kompromisowe stanowisko zajmowała poezja ziemiańska (S. Grochowski, A. i P. Zbylitowscy, K. Miaskowski), utrzymana w konwencji opisu uroków wsi i sarmackiej prostoty życia; odrębny nurt stanowiła poezja mieszczańsko-plebejska, ukazująca konflikty społeczne, obyczajowość warstw niższych; z tego środowiska wywodziła się tzw. literatura sowizdrzalska (Jan z Kijan, W. Roździeński, J. Jurkowski), gatunki ludowego teatru: komedia rybałtowska, albertusy, misteria; nowością był teatr szkolny (od XVI w.) związany ze środowiskiem katolickim lub reformacyjnym; typ polskiej komedii szlacheckiej stworzył P. Baryka; do historycznych wydarzeń należy powołanie (1637) sceny dworskiej; osiągnięcie literatury nurtu dworskiego stanowiły komedie S.H. Lubomirskiego; z ducha kontrreformacji wyrosła literatura religijno-polemiczna (P. Skarga - twórca poetyki kazań), o tolerancję i wolność sumienia występowała poezja ariańska (Z. Morsztyn, W. Potocki); satyrę społeczną i obyczajową uprawiali K. i Ł. Opalińscy; z ożywieniem wzorów rycerskich były związane próby stworzenia narodowego eposu rycerskiego z popularną kreacją bohatera - obrońcy zarazem ojczyzny i wiary (Transakcja wojny chocimskiej W. Potockiego; S. Twardowski, W. Kochowski); rozkwit prozy fabularnej i pamiętnikarskiej przyniósł arcydzieło - Pamiętniki J.Ch. Paska; europejski rozgłos zyskał teoretyk literatury i poeta łaciński M.K. Sarbiewski; okres saski przyniósł zwyrodnienie języka (makaronizmy) i upadek smaku literackiego. Oświecenie (połowa XVIII w.-1822). Literatura tego okresu stała się istotnym czynnikiem kształtowania nowoczesnej świadomości narodu, wychowywała czytelników w duchu obywatelskim, patriotycznym i humanitarnym; król Stanisław August Poniatowski realizował program "oświecenia sarmatów", któremu były podporządkowane tworzone czasopisma ("Monitor", "Zabawy Przyjemne i Pożyteczne"), instytucje (Teatr Narodowy, Komisja Edukacji Narodowej, obiady czwartkowe); najpilniejszym wykonawcą programu króla był A. Naruszewicz, autor oczyszczonej z legend Historii narodu polskiego; podstawowy nurt literatury związany z klasycyzmem zapoczątkowały wystąpienia o odnowę języka narodowego (S. Konarski), wzrost świadomości estetycznej (rozprawy teoretyczne F.N. Golańskiego, F. Karpińskiego, adaptacja Sztuki poetyckiej N. Boileau, dokonana przez F.K. Dmochowskiego); najwybitniejszym reprezentantem epoki stał się I. Krasicki, twórca pierwszej nowożytnej powieści polskiej (Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki), autor Bajek, Satyr, poematów heroikomicznych; tendencje libertyńskie ujawniła poezja S. Trembeckiego i T.K. Węgierskiego; w latach 80. wyodrębnił się nurt poezji lirycznej, związanej z sentymentalizmem (F.D. Kniaźnin, "poeta serca" F. Karpiński) lub rokokiem (J. Szymanowski - teoretyk); nastąpił rozwój rodzimej komedii satyrycznej i obyczajowej, pod koniec epoki też politycznej (F. Bohomolec, F. Zabłocki, J. Ursyn Niemcewicz, W. Bogusławski); ożywienie życia politycznego w dobie Sejmu Wielkiego, Targowicy i insurekcji kościuszkowskiej wpłynęło na rozkwit reformatorskiej literatury politycznej (S. Staszic, H. Kołłątaj, F.S. Jezierski), rewolucyjne idee polskich jakobinów najpełniej oddała poezja J. Jasińskiego. Po utracie niepodległości dziedzictwo czasów stanisławowskich przejęło Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie i Towarzystwo Szubrawców w Wilnie; przedstawiciele klasycyzmu postanisławowskiego podjęli próbę stworzenia narodowej tragedii (Barbara Radziwiłłówna A. Felińskiego), poematu (Ziemiaństwo K. Koźmiana), kodyfikacji poglądów estetyczno-literackich (L. Osiński); w nurcie sentymentalnym tworzyli m.in.: K. Brodziński, M. Wirtemberska, poeci legionowi - J. Wybicki, C. Godebski; tendencje preromantyczne przejawiły się m.in. w poetyce "grozy" w powieści i dramacie, w poezji mesjanistycznej (Niemcewicz, J.P. Woronicz); rozkwit krytyki literackiej i teatralnej (Towarzystwo Iksów) wyraził się w słynnym sporze klasyków z romantykami (K. Brodziński, Jan Śniadecki, L. Borowski). Romantyzm (1822-63). Literatura okresu romantyzmu stanowiła czynnik utrzymania i rozwoju świadomości narodowej; kryzys oświeceniowej wizji świata był jedną z istotnych przyczyn przełomu romantycznego (najwcześniej w twórczości A. Mickiewicza - t. 1 Poezyj 1822); po raz pierwszy zmiana epok literackich dokonała się w formie ostrego starcia "młodych" ze "starymi"; ładowi estetycznemu klasyków, romantycy przeciwstawili nieskrępowaną wyobraźnię twórczą; nastroje buntownicze, kult uczucia i ludzkiej indywidualności splotły się z wolnościowo-demokratycznymi dążeniami narodu; program literacki okresu najpełniej sformułował M. Mochnacki; w pierwszym okresie romantyzmu (do 1830) pisarze sięgali do twórczości ludowej jako skarbnicy prawdziwej poezji i "prawd żywych" oraz przeszłości historycznej (Mickiewicz, A. Malczewski, S. Goszczyński); po klęsce powstania listopadowego problematyka uległa zmianie, a literatura rozwijała się dwoma nurtami - tzw. romantyzmu krajowego oraz bujnego życia kulturalnego i literackiego Wielkiej Emigracji, którego reprezentantami stali się najwięksi poeci epoki: Mickiewicz, J. Słowacki, Z. Krasiński; stworzyli kanon literatury patriotycznej; podjęli próbę zgłębienia sensu cierpień narodu i nakreślenia wizji jego zmartwychwstania (Mickiewicz), analizę niezdolności do czynu romantycznych spiskowców (Słowacki), krytykę czynu powstańczego przepojonego "ideą zemsty" (Krasiński); na emigracji powstał wielki dramat współczesny i historyczny oraz epopeja narodowa (Pan Tadeusz Mickiewicza); nowatorstwem formalnym i zawartością filozoficzno-intelektualną wyróżniała się liryka C. Norwida, prekursorska wobec modernizmu i poezji XX w.; upadek nadziei na rychłe wyzwolenie ujawnił coraz wyraźniejsze z biegiem lat tendencje mistyczne (mesjanizm A. Towiańskiego); umocniła się idea poety-wieszcza, duchowego przywódcy narodu; rozwijały się także inne nurty - liryka żołniersko-patriotyczna (W. Pol), proza egzotyczna (Krasiński, M. Czajkowski); literatura krajowa, nie dorównując emigracyjnej znaczeniem politycznym i artystycznym, przejawiła żywsze zainteresowanie ówczesnymi zagadnieniami społecznymi i obyczajowymi, zwłaszcza w powieści historycznej (H. Rzewuski, Z. Kaczkowski, J.I. Kraszewski) i współczesnej (J. Korzeniowski, N. Żmichowska, także Kraszewski); nowy gatunek - gawędę - uprawiali W. Pol i W. Syrokomla, a najświetniejszym przedstawicielem komedii obyczajowej stał się A. Fredro; nurt radykalno-rewolucyjny reprezentowali E. Dembowski, G. Ehrenberg, R. Berwiński; do twórczości ludowej nawiązywał T. Lenartowicz. Pozytywizm warszawski (1864-90). Literatura okresu początkowo rozwijała się gł. w Warszawie, związana z demokratycznym programem tzw. młodej prasy; "młodzi" pozytywiści (A. Świętochowski, P. Chmielowski, także E. Orzeszkowa) przeciwstawili romantyzmowi program literatury realistycznej, zarazem tendencyjnej (kreowanie wzoru bohatera - człowieka pracy, "społecznika"), który okazał się utopią społeczną wobec sprzeczności kapitalistycznego postępu (rozwój ruchu robotniczego) oraz pojawiania się naturalizmu w literaturze europejskiej; reakcją na kryzys programu była krytyka stosunków społecznych i obyczajowych; przedstawiając nędzę i ciemnotę wsi zwracano jednocześnie uwagę na siłę moralną ludu, przywiązanie do ziemi, nie wyzyskane talenty (B. Prus, Orzeszkowa, H. Sienkiewicz, M. Konopnicka); realistyczna powieść społeczna ukazywała także bankructwo życiowe wybitnych jednostek pokolenia powstańczego (Prus); epickie ujęcia życia szlachecko-ziemiańskiego (Orzeszkowa); powieść historyczną na wyżyny artyzmu wprowadził Sienkiewicz, malujący niezwykle plastyczny, choć wyidealizowany obraz przeszłości Polski; nie spotykanemu dotąd rozkwitowi prozy (naturalistyczna twórczość A. Sygietyńskiego, A. Dygasińskiego, G. Zapolskiej, satyryczna J. Lama) i publicystyki (Prus, Świętochowski) towarzyszył rozwój krytyki literackiej (Chmielowski, S. Tarnowski); w dramaturgii zaznaczyła się twórczość komediowa J. Blizińskiego i M. Bałuckiego; w poezji współistniały: tradycja romantyczna (L. Sowiński, F. Faleński), tendencje realistyczno-rodzajowe (W. Gomulicki), liryka społeczna (Konopnicka), satyra (M. Biernacki-Rodoć), liryka refleksyjno-filozoficzna (A. Asnyk) oraz rodząca się poezja rewolucyjna (B. Czerwieński, W. Święcicki). Młoda Polska (1890-1918). W epoce Młodej Polski reakcja młodego pokolenia literackiego na kryzys pozytywistycznej utopii społeczno-moralnej wyraziła się w różnych formach buntu modernistycznego; nadal rozwijał się jednak nurt realistyczny, a do pełnego rozkwitu doszedł naturalizm (G. Zapolska); główne centra rozwoju literatury stanowiły Kraków ("Życie", "Krytyka"), Warszawa ("Chimera"), Lwów ("Lamus"); w początkowym okresie tworzeniu się różnych odmian poezji modernistycznej (symbolizm, impresjonizm; K. Przerwa Tetmajer, J. Kasprowicz, W. Rolicz-Lieder, A. Lange) towarzyszyła krystalizacja programu estetycznego (S. Przybyszewski Confiteor, Z. Przesmycki-Miriam) i samookreślenia ideowego młodego pokolenia (A. Górski Młoda Polska); podjęto hasło "sztuka dla sztuki" oznaczające ideę wyzwolenia literatury spod służby społecznej i narodowej; znamienne dla życia literackiego było tworzenie się grup cyganerii artystycznej (krąg Przybyszewskiego); na początku XX w., w związku z nowymi ruchami społecznymi, dążeniami wyzwoleńczymi i rewolucją 1905, nastąpił zwrot od tendencji modernistycznych (postulat bezwzględnej szczerości twórcy, eksploracja podświadomości) ku realistycznym i tradycji romantyzmu; w poezji objawom ekspresjonizmu (Hymny Kasprowicza) towarzyszył neoklasycyzm (L. Staff); w dramacie bogactwo problematyki i formy: od modernistycznej (Przybyszewski, J.A. Kisielewski) przez ekspresjonistyczną (T. Miciński, K.H. Rostworowski), realistyczną (T. Rittner) po realistyczno-satyryczną (A. Nowaczyński, W. Perzyński); szczególne miejsce zajęła wielostronna twórczość S. Wyspiańskiego, analizująca mity i złudzenia narodowe (za arcydzieło uznano Wesele), sięgająca po tematykę niepodległościową; we wzbogaconej nowymi środkami wyrazu prozie znalazły wyraz przede wszystkim problemy społeczne i niepodległościowe (S. Żeromski, W.S. Reymont, W. Orkan, W. Berent), ale także rewolucja, konspiracja, dzieje zesłańców syberyjskich (A. Strug, W. Sieroszewski, G. Daniłowski); powstał wzór bohatera o szczególnym poczuciu odpowiedzialności społecznej i wrażliwości moralnej (doktor Judym w Ludziach bezdomnych Żeromskiego); duże znaczenie zdobyła krytyka literacka i refleksja historycznoliteracka (I. Matuszewski, W. Feldman, C. Jellenta); szczególną rolę w kształtowaniu wizji epoki odegrali K. Irzykowski i S. Brzozowski. II Rzeczpospolita (1918-39). Odzyskanie niepodległości zbiegło się z rozwojem nowych form życia literackiego; kształtowały się ugrupowania artystyczne o zróżnicowanych założeniach programowych, często nawiązujące do nowych tendencji w literaturze światowej, zwłaszcza do awangardowych ruchów w poezji; zapoczątkowany jeszcze przed 1914 nurt ekspresjonizmu reprezentowała grupa poznańskiego pisma "Zdrój" (m.in. J. i W. Hulewiczowie, J. Stur, Z. Kosidowski, J. Wittlin); grupa Skamander, oddziałująca za pośrednictwem warszawskich pism "Pro Arte et Studio", "Skamander", "Wiadomości Literackie" (redaktor M. Grydzewski) swą dominującą pozycję zawdzięczała niezwykłej konstelacji indywidualności poetyckich (J. Tuwim, J. Lechoń, A. Słonimski, K. Wierzyński, J. Iwaszkiewicz; luźno związani z grupą m.in. M. Pawlikowska-Jasnorzewska, K. Iłłakowiczówna, J. Liebert); z urzeczenia cywilizacją urbanistyczno-przemysłową wyrósł program Awangardy Krakowskiej (T. Peiper, J. Brzękowski, J. Kurek, J. Przyboś), skupionej wokół czasopism "Zwrotnica" i "Linia"; hasła radykalnego zerwania z tradycją głosili Formiści i twórcy futuryzmu (m.in. T. Czyżewski, B. Jasieński, A. Stern, A.Wat); tendencje regionalizmu i antyurbanizmu wyrażała grupa Czartak (E. Zegadłowicz, E. Kozikowski, J.N. Miller); ukształtował się nurt poezji rewolucyjnej (gł. W. Broniewski, Jasieński); indywidualne oblicze zachowała, zapoczątkowana w epoce Młodej Polski, twórczość poetycka L. Staffa i B. Leśmiana; nowe tendencje w dramacie wystąpiły przede wszystkim w ironiczno-groteskowej twórczości S.I. Witkiewicza i jego teorii Czystej Formy, w nastrojowo-symbolicznych komediach J. Szaniawskiego, także w sztukach satyryczno-agitacyjnych dla scen robotniczych W. Wandurskiego; w prozie pierwszych lat niepodległości podejmowano tematykę związaną z I wojną światową, tradycją legionową, a wkrótce (około połowy lat 20.) także z trudną sytuacją społeczno-polityczną w odrodzonym państwie (Z. Nałkowska, J. Kaden-Bandrowski, Przedwiośnie S. Żeromskiego); w dziedzinie krytyki czołowe miejsce zajęli K. Irzykowski, analityk awangardowych zjawisk artystycznych, oraz T. Boy-Żeleński, dążący do upowszechnienia racjonalistycznych tradycji kultury francuskiej i do laicyzacji życia; nowoczesną formę eseistyki literackiej rozwijali B. Miciński i J. Stempowski; wzrost napięć społecznych na przełomie lat 20. i 30. prowadził do polaryzacji postaw ideowych i do wzmożenia zainteresowań społecznych w literaturze; dążenia do uspołecznienia literatury znalazły programowy wyraz w środowisku Kwadrygi (S. Flukowski, W. Sebyła, S.R. Dobrowolski, L. Szenwald, M. Piechal); bujnie rozwijała się proza powieściowa nawiązująca do tradycji realistycznych - od epiki społeczno-obyczajowej (M. Dąbrowska, H. Naglerowa), poprzez różne odmiany powieści psychologicznej (Nałkowska), społecznej, psychologiczno-obyczajowej i środowiskowej (H. Boguszewska i J. Kornacki - twórcy zespołu Przedmieście, P. Gojawiczyńska, J. Wiktor, G. Morcinek, Kurek, Z. Uniłowski, H. Worcell); obok tradycyjnej powieści historycznej (Z. Kossak-Szczucka) istniał nurt prozy podejmującej refleksję nad moralno-filozoficznym sensem dziejów (Nurt W. Berenta, debiuty H. Malewskiej i T. Parnickiego); unowocześnił się warsztat powieściowej analizy psychologicznej (M. Choromański, M. Kuncewiczowa, nowelistyka Iwaszkiewicza, debiuty T. Brezy, A. Rudnickiego); nurt prozy awangardowej (zapoczątkowany Pałubą Irzykowskiego) kontynuowali R. Jaworski, Witkiewicz, B. Schulz, W. Gombrowicz; rozwijała się literatura pamiętnikarska, publicystyka i reportaż społeczny (K. Pruszyński, S. Cat-Mackiewicz, M. Wańkowicz, A. Janta-Połczyński); literaturę popularną - przygodową, podróżniczą, rozrywkową, sensacyjną - uprawiali m.in. F.A. Ossendowski, T. Dołęga-Mostowicz, A. Fiedler, J. Meissner, K. Makuszyński; charakterystyczne dla schyłku lat międzywojennych nastroje katastroficzne wyraziły się gł. w poezji Drugiej Awangardy: wileńskiej grupy Żagary (Cz. Miłosz, J. Zagórski, A. Rymkiewicz) oraz J. Czechowicza i poetów pozostających pod jego wpływem (W. Iwaniuk, J. Łobodowski), także w utworach M. Jastruna, poematach K.I. Gałczyńskiego i J. Tuwima. II wojna światowa i okupacja (1939-45). Życie literackie i twórczość artystyczna zostały ograniczone do form działalności konspiracyjnej (także w obozach jenieckich, koncentracyjnych, gettach); pod okupacją niemiecką w kraju znaczna część pisarzy była powiązana organizacyjnie z różnymi grupami cywilnego lub wojskowego ruchu podziemnego; młodzi twórcy wyrażający w swych programach dylematy artystyczne oraz różnorodne koncepcje światopoglądowe i ideowo-społeczne skupiali się wokół czasopism konspiracyjnych, zwłaszcza warszawskich: "Sztuka i Naród" (W. Bojarski, A. Trzebiński, T. Gajcy, Z.L. Stroiński), "Dźwigary" (R. Bratny, W. Zalewski), "Droga" (E. Pohoska, S. Marczak-Oborski, K.K. Baczyński, T. Borowski); ważną rolę odegrało środowisko krakowskiego "Miesięcznika Literackiego" (T. Kwiatkowski, W. Żukrowski, K. Wyka); najbujniej rozwijała się poezja (liryka patriotyczna, piosenka żołnierska), upowszechniana zwłaszcza w konspiracyjnych antologiach (Pieśń niepodległa, pod redakcją Cz. Miłosza, Partyzanckim szlakiem); w prozie doświadczenia okupacyjne najczęściej utrwalały - nowela (J. Andrzejewski), reportaż literacki (m.in. A. Szymanowskiego, M. Kann - z getta), dzienniki (Z. Nałkowska, K. Irzykowski, A. Trzebiński, J. Korczak), opowieść dokumentalna (A. Kamiński Kamienie na szaniec). W 1939-41 w sowieckiej strefie okupacyjnej, gł. we Lwowie, działali twórcy skupieni wokół wydawanego po polsku, komunistycznego organu Związku Pisarzy Radzieckich "Nowe Widnokręgi" (T. Boy-Żeleński, J. Putrament, A. Ważyk, J. Przyboś, A. Rudnicki, W. Wasilewska), oraz przy I Armii WP w ZSRR (L. Szenwald, L. Pasternak, Ważyk). Literatura emigracyjna 1939-45 dawała świadectwo obecności Polaków na wielu frontach: we Francji (A. Janta-Połczyński), Norwegii (K. Pruszyński), Wielkiej Brytanii (A. Fiedler, J. Meissner), na szlaku armii generała W. Andersa (H. Naglerowa, W. Broniewski, J. Czapski, G. Herling-Grudziński, M. Wańkowicz), na Bliskim Wschodzie (B. Obertyńska, M. Hemar, J. Jasieńczyk, T. Parnicki, J. Bielatowicz - opracował antologie poetów 2. Korpusu Polskiego); pisarze znaleźli schronienie m.in. w Wielkiej Brytanii (A.Słonimski, S. Baliński, M. Pawlikowska-Jasnorzewska, M. Kuncewiczowa, Z. Nowakowski), USA (J. Lechoń, K. Wierzyński, J. Wittlin, J. Tuwim); Paryż i Londyn stały się po wojnie głównymi ośrodkami życia kulturalnego emigracji polskiej. Współczesność (1945-56). Po wojnie sytuacja polityczna w kraju zdecydowała o utrwaleniu się podziału na piśmiennictwo krajowe i emigracyjne; kolejne okresy rozwoju literatury były związane z ewolucją założeń i metod państwowej polityki kulturalnej; 1944-56, początkowo okres bezpośredniej reakcji na przeżycia wojenne oraz trwającego do 1949 względnego pluralizmu stanowisk politycznych i estetycznych, programowego sporu o interpretację pojęcia realizm, zwłaszcza między krytykami czołowych czasopism: umiarkowanych "Odrodzenia" i "Twórczości" (K. Wyka, A. Sandauer), marksistowskich "Kuźnicy" (S. Żółkiewski, J. Kott), katolickich "Tygodnika warszawskiego", "Tygodnika Powszechnego" (S. Kisielewski); do najważniejszych zjawisk należały utwory z pogranicza eseju i dokumentu (Medaliony Z. Nałkowskiej, opowiadania T. Borowskiego, A. Rudnickiego) będące świadectwem moralnej deprawacji w hitlerowskim systemie masowej zagłady; główne wątki tematyczne - refleksja nad doświadczeniami wojny i okupacji (J. Andrzejewski, K. Filipowicz, J. Iwaszkiewicz, P. Gojawiczyńska, J.J. Szczepański, S. Szmaglewska, W. Żukrowski, debiut poetycki T. Różewicza), psychologiczno-polityczny rozrachunek z okresem II Rzeczypospolitej (T. Breza, Z. Nałkowska, K. Brandys), realistyczno-groteskowa demitologizacja postaw inteligencji (S. Dygat, P. Hertz, Kisielewski); próbę ukazania relacji społeczeństwa z narzuconą władzą stanowiła powieść Andrzejewskiego Popiół i diament; w poezji żywa była tradycja romantyczna (W. Broniewski, A. Słonimski, M. Jastrun), klasycystyczna (L. Staff, Cz. Miłosz), awangardowa (J. Przyboś); w twórczości dramatycznej wyróżniały się metaforyczne Dwa teatry J. Szaniawskiego, sztuki J. Zawieyskiego, R. Brandstaettera, Niemcy L. Kruczkowskiego. Od 1949 obowiązywały założenia realizmu socjalistycznego; odpowiedzią na schematyzm zideologizowanej literatury był w okresie poprzedzającym październik 1956 nurt rozliczenia ze stalinizmem (A. Ważyk, M. Jastrun, K. Brandys), z którego wyrosły paraboliczne przypowieści o nadużyciach władzy (Andrzejewski) oraz proza M. Hłaski, najgłośniejszego z debiutantów połowy lat 50. Na emigracji po 1950 przeciwstawne koncepcje działania były związane z dwoma środowiskami kulturalnymi - w Londynie wokół tygodnika "Wiadomości" (redaktor M. Grydzewski), o nastawieniu konserwatywno-patriotycznym, oraz w Paryżu, gdzie animatorem budowania nowej świadomości politycznej, uwzględniającej walkę z komunizmem i miejsce niepodległej Polski wśród narodów wschodniej Europy, był J. Giedroyc, założyciel Instytutu Literackiego i miesięcznika "Kultura"; uprzywilejowanym gatunkiem - esej (J. Stempowski, S. Vincenz, J. Wittlin, K.A. Jeleński, Miłosz), wybitnymi osiągnięciami pisarskimi - dzienniki W. Gombrowicza i A. Bobkowskiego, dominującymi wątkami tematycznymi - relacja z łagrów (Inny świat G. Herlinga-Grudzińskiego, Na nieludzkiej ziemi J. Czapskiego, utwory W. Grubińskiego, B. Obertyńskiej, H. Naglerowej, M. Czuchnowskiego), poszukiwanie indywidualnej i kulturowej tożsamości (Miłosz); rozprawę z dogmatami polskości i romantycznym mitem emigracji podjął Gombrowicz; w poezji utrwalili swój prymat K. Wierzyński, J. Lechoń, S. Baliński, Miłosz, J. Brzękowski, J. Łobodowski, Czuchnowski, W. Iwaniuk. W 1956-76, po październiku 1956 - początkowo liberalizacja polityki kulturalnej, otwarcie na Zachód, powrót z emigracji niektórych pisarzy (S. Cat-Mackiewicz, M. Wańkowicz, Z. Kossak-Szczucka, T. Parnicki), różnorodność stylów i nurtów; w poezji Z. Herberta świadectwo trwania przy wartościach zagrożonych i przegranych, W. Szymborskiej - obrona indywidualnej wyobraźni, M. Białoszewskiego - radykalne zakwestionowanie norm poetyckości, bliskie założeniom tzw. poezji lingwistycznej (m.in. Z. Bieńkowski, T. Karpowicz, W. Wirpsza); debiuty J. Harasymowicza, A. Bursy, J.M. Rymkiewicza; w twórczości pisarzy skupionych wokół "Współczesności" krytyczna rewizja wartości, prowokacyjny antyestetyzm (S. Grochowiak - współtwórca tzw. turpizmu, I. Iredyński, J. Krzysztoń, J. Krasiński, W.L. Terlecki, B. Wojdowski); w prozie osobisty rozrachunek z przeszłością okupacyjną często był punktem wyjścia do diagnozy współczesnej sytuacji politycznej (H. Auderska, L.M. Bartelski, R. Bratny, J. Putrament, W. Zalewski, W. Żukrowski); odchodzenie od tradycyjnego realistycznego wzoru powieści ku konstrukcji fragmentarycznej (Andrzejewski, L. Buczkowski), w stronę eseizacji (K. Brandys, Breza, J. Bocheński), autotematyzmu (W. Mach), autobiografii i dokumentu (Pamiętnik z powstania warszawskiego Białoszewskiego), poetyki mitu i baśni (W. Myśliwski, J. Kawalec, T. Nowak, E. Redliński), fantastyki naukowej (S. Lem); próby kontynuacji epiki powieściowej (J. Iwaszkiewicz, M. Dąbrowska), ważne osiągnięcia w dziedzinie powieści psychologicznej (M. Kuncewiczowa, W. Choromański), historycznej (Parnicki, H. Malewska, Szczepański, Terlecki), gawędy wspomnieniowej i studium reportażowego (Wańkowicz, R. Kapuściński, K. Kąkolewski), eseju historycznego (M. Brandys, P. Jasienica); nurty tematyczne - penetracja środowisk marginesu społecznego (M. Nowakowski), ukazywanie specyfiki pogranicza kulturowego (Buczkowski, A. Kuśniewicz, J. Stryjkowski), poszukiwania historycznych źródeł tożsamości współczesnego Polaka (Malewska, K. Brandys, T. Konwicki), portretowanie środowisk regionalnych, wsi (J. Morton, S. Piętak); w dramacie nurt paraboliczno-groteskowy demaskujący pustkę i absurdalność współczesności (Różewicz, S. Mrożek); lata 60. przyniosły ograniczanie swobód, w odpowiedzi List 34 (1964) przeciw komunistycznej cenzurze, a wydarzenia marca 1968 wymuszoną emigrację lub milczenie pisarzy nie podporządkowanych dyktatowi władzy; debiuty na przełomie lat 60. i 70. - poetów Nowej Fali (S. Barańczak, R. Krynicki, J. Kornhauser, A. Zagajewski) wywarły wpływ na powstanie kultury niezależnej. Krytykę literacką uprawiali J. Kwiatkowski, R. Przybylski, J. Błoński, L. Flaszen, A. Kijowski, J. Łukasiewicz. W Paryżu wzrosło znaczenie emigracyjnego środowiska Instytutu Literackiego i "Kultury", wspierającego przedstawicieli opozycji krajowej; w prozie emigracyjnej ważne miejsce zajmowała tematyka historyczno-wspomnieniowa, dotycząca sytuacji politycznej na pograniczu polsko-ukraińsko-litewskim i białoruskim (S. Vincenz, W. Odojewski, J. Mackiewicz, A. Chciuk, Z. Haupt), analiza psychologicznych i egzystencjalnych problemów życia na emigracji (Z. Romanowiczowa, D. Mostwin, Czuchnowski, T. Nowakowski), głęboka refleksja nad współczesnością w dzienniku Herlinga-Grudzińskiego; przeciw tradycjonalizmowi londyńskich "Wiadomości" wystąpili poeci z grupy Kontynenty (B. Czaykowski, A. Czerniawski, J. Darowski, A. Busza, F. Śmieja, B. Taborski, J.S. Sito); na oblicze polskiej poezji w kraju i na obczyźnie wpływała twórczość Miłosza. Okres po 1976 przyniósł powstanie niezależnej kultury (publikacje w tzw. drugim obiegu), po rozpadzie systemu komunistycznego - zniesienie cenzury i pełnię swobód twórczych; znamienną cechą był doraźny zapis wydarzeń, zwłaszcza związanych ze stanem wojennym w początkach lat 80. (M. Nowakowski, Szczepański), ulegający literackiemu przetworzeniu w wizje futurologiczne (Konwicki); demokratyczną świadomość kształtowała publicystyka i eseistyka literacka (A. Michnik, Barańczak, T. Burek); na emigracji paryski kwartalnik "Zeszyty Literackie".