Kazimierz Brakoniecki

#
  • Kazimierz Brakoniecki / fot. Louis Monier

ur. się w 1952 w Barczewie. Poeta, eseista, krytyk literacki, tłumacz poezji francuskojęzycznej, współtwórca Wspólnoty Kulturowej „Borussia”, pierwszy redaktor naczelny pisma „Borussia. Kultura. Historia. Literatura” (1991-1997, ponownie od 2014), pomysłodawca i kurator wystaw artystycznych, od 1995 dyrektor samorządowego Centrum Polsko-Francuskiego Cotes d'Armor – Warmia i  Mazury w Olsztynie. Ukończył filologię polską (1976) oraz podyplomowe studium muzealnicze (1988) na Uniwersytecie Warszawskim. Od 1954 mieszka w Olsztynie. Wprowadził do literatury takie pojęcia, jak Atlantyda Północy, ponowoczesny regionalizm, geopoetyka. Liczne wcielenia artystycznej działalności Brakonieckiego z jednej strony uniemożliwiają dokonanie całościowego portretu, z drugiej strony wszystkie „osobowości” twórcy z Olsztyna zbiegają się w jednym punkcie. Poezja, ona jest najważniejsza.

Zadebiutował tomem Zrosty (1979)  i od razu wyznaczył zakres tematyczny swojej poezji. To silne zakorzenienie w historii i miejscu, jednak odległe od nostalgicznego tonu literatury „małych ojczyzn”. Brakoniecki przeciwstawił się postrzeganiu Warmii i Mazur jako miejsca wypoczynkowego, beztroskiej krainy tysiąca jezior. Za fasadą agroturystyki, krzyżackich zamków, domków nad jeziorem odkrył poplątaną historię Prus Wschodnich z jej wieloetnicznością, tyglem kulturowym oraz współistniejącymi obok siebie religiami i wyznaniami. Określenie „odkrył” jest tu bardzo ważne. Skomplikowanej przeszłości dawnych ziem pruskich nie byli w stanie opowiedzieć Mazurzy (potraktowani po 1945 jako Niemcy), zaś nowo przybyli z Kresów Wschodnich zajęci byli tworzeniem i osadzaniem własnego życia na nowych ziemiach. Warmia i Mazury stały się dla Brakonieckiego Atlantydą Północy – zagubionym lądem, który należało właśnie odkryć, wsłuchać się w jego mowę, zrozumieć jego doświadczenie. „Życie bez ostatecznej racji, w rozdarciu. Życie w którym/ Wilno staje się widem, Olsztyn – ostrzem/ niczyim”.  W swojej poezji zapisuje doświadczenie innych, a częstym motywem są zwierzenia matki. Brakoniecki próbuje wyjść poza „terror historii” – to, co raniło, w poezji może zostać przemienione. W tym celu należy odkryć własną tożsamość: człowieka tutejszego, ale wolnego od wszelkich krępujących go nacjonalistycznych przypadłości, ksenofobicznych złorzeczeń (ponowoczesny regionalizm). Byłoby to więc zanurzenie się w konkretnym, a zarazem nieokreślonym, w tu i wszędzie zarazem. Możliwość takiego przeżywania miejsca, tutejszości, jest do zrealizowania jedynie w dialogu. Brakoniecki doprowadza do myślenia, że ojczyzną człowieka jest ten „inny”, ten drugi.

W poezji oddziela religijność od wiary. Sam nazywa siebie ateistą mistycznym. Poezja jest religijna, ponieważ tylko jej język oddaje skalę doświadczenia własnego życia – poczucie transcendencji, epifanijność przyrody, nagłe iluminacje, wspólnota żywych i umarłych. Głosi wiarę w moc kultury, która nadaje sens światu. Brakoniecki zapisuje fascynacje tajemnicą życia wraz z pragnieniem przeżywania jego niezwykłości. Obok doświadczania transcendencji życia, stałym elementem jest natarczywość śmierci, wobec której poeta staje bezbronny. Życie nadprzyrodzone nie jest tam, tylko tu i teraz, w pełnej aktywności egzystencjalnej. Wiersze Brakonieckiego w pierwszej lekturze mogą wydawać się zapisem dnia, reporterskim sprawozdaniem, zwłaszcza gdy oddaje głos innym bohaterom lub powtarza ich zdania. W rzeczywistości jest to zapis wielowymiarowości życia, sposobów jego przeżywania. Nieposkromiona tajemnica życia często nie daje się zamknąć w istniejących słowach, stąd ciągłe przekraczanie powszechnie znanych, ale już niewystarczających wyrażeń. Poeta stwarza nowe słowa – „światowanie” czy „rowerowanie” („Rowerowanie w warmińskim słońcu które jest asyryjskie/ żydowskie rowerowanie z Egiptu do Emaus i Olsztyna”).

Stosunkowo mało rozpoznana jest diarystyka Brakonieckiego, pozostająca  w cieniu poezji. Zarówno w Dzienniku berlińskim jak i Notesie kurlandzkim rozwija wątki historiozoficzne. Zapis dni oraz podróży przeplata z wnikliwą analizą sytuacji kultury europejskiej. W prozie autobiograficznej (Zakład autobiograficzny Olsztyn) przekracza ramy gatunkowe, traktując na równych prawach esej, diariusz, poezję. Daje to ciekawy obraz artystyczny życia, które wymyka się zwykłemu zapisowi, czy narzuconym mu ramom.

Brakoniecki pozostaje twórcą niezwykle aktywnym, który stale publikuje w pismach literackich, a jego kolejne książki ukazują się niemal rokrocznie. Z tego też powodu jakakolwiek próba finalnego podsumowania literackiej działalności może zostać jedynie zakończona znakiem zapytania.

Jest poetą regularnie nagradzanym niemal od początku swojej działalności. Za debiutancki tom Zrosty otrzymał nagrodę redakcji „Nowego Wyrazu” (najlepszy debiut roku 1980), za tom Historie bliskoznaczne – „Wawrzyn” Literacką Nagrodę Warmii i Mazur (2009), zaś za tom Chiazma – Orfeusza Mazurskiego (2013). Wyróżniany i doceniany także nagrodami wykraczającymi poza granice regionu i kraju – Laur Polskiego Komitetu ds. UNESCO (2007),  Nagroda Literacka im. Samuela B. Lindego Miast Partnerskich Getyngi i Torunia (2016). Za redagowanie pisama „Borussia” uhonorowany w 1996 nagrodą paryskiej „Kultury”.

Ważnym zagadnieniem wielowątkowej twórczości są wystawy artystyczno-historyczne. Brakoniecki to pomysłodawca, kurator i współautor kilku wystaw sztuki oraz katalogów, np.  Wystawa dzieł artystów żydowskich 1918-1939 (Olsztyn 1987), czy Atlantyda Północy. Dawne Prusy w fotografii (Olsztyn 1993, w kolejnych latach muzea w Niemczech i Austrii).

Marcin Cielecki

 

Bibliografia

Poezje i szkice:

  • Zrosty (1979)
  • Metaxu (1993)
  • Jednia (1994)
  • Misterium (1995)
  • Światowanie (1999)
  • Światologia (2001)
  • Europa minor (2007)
  • Historie bliskoznaczne (2008)
  • Polak, Niemiec i Pan Bóg. Olsztyńskie szkice osobiste (2009)
  • Dziennik berliński (2011)
  • Chiazma (2012)
  • Zakład biograficzny Olsztyn (2016)

Wybory wierszy w językach obcych:

  • Atlantyda Północy. Atlantis des Nordens (1998)
  • Poèmes du Nord (1999)
  • Armor. Poèmes de l’Atlantique (2006)
  • Warmiński Budda. Ermländischer Buddha (2007)
  • Atlantide du Nord (2014)

Przekłady z j. francuskiego:

  • O Bretanii wierszem i prozą (1997)
  • Kenneth White, Atlantica. Wiersze i rozmowy (1998)
  • Kenneth White, Poeta kosmograf (2010)
  • Kenneth White, Geopetyki (2014)
  • Mała antologia poezji francuskiej (2016)

Antologie literackie (współautor, redaktor opracowania):

  • Borussia. Ziemia i ludzie. Antologia literacka, z W. Lipscherem (1999)
  • Czas przekraczania granic. Antologia Borussii 1990-2015, z I. Liżewską i R. Trabą (2015)