Jan Józef Szczepański

#
  • fot. Ela Lempp

ur. 1919 w Warszawie, zm. 2003 w Krakowie. Prozaik, reporter, eseista, scenarzysta filmowy, tłumacz. Pisarz o najbardziej "męskim" ze wszystkich polskich autorów życiorysie, a przy tym chyba ze wszystkich najskromniejszy; żołnierz kampanii wrześniowej 1939, uczestnik ruchu oporu, partyzant, alpinista, żeglarz i podróżnik. Wybitny autorytet moralny: autor głębokich refleksji o laickich źródłach etyki (Przed nieznanym trybunałem), pisarz nieugięty wobec nacisków polityki, ostatni prezes rozwiązanego przez władze stanu wojennego Związku Literatów Polskich, do końca walczący o jego istnienie, co opisał w głośnej książce Kadencja. Jest autorem prozy wojennej: prostej opowieści o wrześniowej klęsce (Polska jesień), a przede wszystkim opowiadań partyzanckich (Buty), w których mierzy się krytycznie z heroiczną legendą "leśnych ludzi". Przejmująca jest także gorzka opowieść o życiu młodziutkiego polskiego powstańca z r. 1863, emigranta do Francji i niedoszłego zabójcy cara Aleksandra II (Ikar; Wyspa). Szczepański jest piewcą ludzi i spraw przegranych, bolesnych, niejednoznacznych moralnie, zdaje się niekiedy bezlitosny, nie oszczędza swym bohaterom drastycznych doświadczeń, obnaża ciemne i wstydliwe strony ich życiorysów. Uprawiał z równym powodzeniem powieść i nowelistykę. Umiał też opowiadać zabawne anegdoty - czasem fantastycznie zmyślone (Portki Odysa), czasem oparte o własne życiowe przygody, które traktował bez żadnej celebracji (Historyjki). Wrażliwy na urodę świata i wielość kultur: rozliczne podróże opisał w serii reportaży z kilku kontynentów, był też wybitnym scenarzystą filmowym.

"(...) w możliwościach literatury leży zarówno podsuwanie sromotnych usprawiedliwień, jak i rzucanie wspaniałych wyzwań."
J.J. Szczepański, Przed nieznanym trybunałem

Bibliografia

  • Portki Odysa, [powieść] Warszawa: Czytelnik, 1954.
  • Polska jesień, [powieść] Kraków, WL, 1955.
  • Buty i inne opowiadania, Kraków: WL, 1956.
  • Pojedynek, [powieść] Kraków: WL, 1957.
  • Tombakowy pierścionek i inne opowiadania [współautor: B. Mańkowski], Warszawa: Czytelnik, 1957.
  • Dzień bohatera, [opowiadania] Warszawa: Czytelnik, 1959.
  • Zatoka białych niedźwiedzi, [reportaż] Kraków: WL, 1960.
  • Motyl, [opowiadanie] Warszawa: Czytelnik, 1962.
  • Do raju i z powrotem [reportaże], Warszawa: Czytelnik, 1964.
  • Czarne i białe [reportaże], Kraków: WL, 1965.
  • Ikar [powieść], Warszawa: Czytelnik, 1966.
  • Wyspa [powieść - kontynuacja Ikara], Warszawa: Czytelnik, 1968.
  • Świat wielu czasów. Wrażenia z podróży do Ameryki Południowej, Kraków: WL, 1969.
  • Koniec westernu [reportaże], Warszawa: Czytelnik, 1971.
  • Opowiadania dawne i dawniejsze, Kraków: WL, 1973.
  • Rafa[opowiadania], Warszawa: Czytelnik, 1974.
  • Przed nieznanym trybunałem[eseje], Warszawa: Czytelnik, 1975.
  • Kipu[powieść], Kraków: WL, 1978.
  • Autograf[opowiadania i dramat], Warszawa: Czytelnik, 1979.
  • Trzy podróże[reportaże], Kraków: WL, 1981.
  • Nasze nie nasze[reportaże], Kraków: Znak, 1984.
  • Kadencja[wspomnienia], Kraków: Oficyna Literacka, 1986.
  • Kapitan[powieść], Paryż: Libella, 1986.
  • Ultima Thule [opowiadania], Warszawa: Czytelnik, 1987.
  • Maleńka encyklopedia totalizmu, Kraków: Znak, 1990.
  • Historyjki [opowiadania], Warszawa: Czytelnik, 1990.
  • Mija dzień [opowiadania], Kraków: WL, 1994.
  • Jeszcze nie wszystko [opowiadania], Kraków: Baran i Suszczyński.
  • Wszyscy szukamy [eseje], Warszawa: Biblioteka "Więzi", 1998.
  • Rozłogi, Kraków: Wl, 2001.
  • Obiady przy świecach [wybór opowiadań], Warszawa: Rosner i Wspólnicy, 2004.
  • Dziennik. Tom I 1945-1956, Kraków: WL, 2009
  • Dziennik. Tom II 1957-1963, Kraków: WL, 2011

Tłumaczenia:

niemiecki:

  • Japanische Blumen: Erzählungen und Betrachtungen, hrsg. und mit einem Nachwort versehen von Andrzej Sulikowski. Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1988.
  • Der polnische Herbst [Polska jesień], Frankfurt a.M.: Insel Verlag, 1983.
  • Vor dem unbekannten Tribunal [Przed nieznaym trybunałem], Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1979.
  • Ikarus [Ikar], Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1988.
  • Die Insel [Wyspa], Frankfurt a.M., 1988.

flamandzki:

  • Moderne Poolse verhalen (antologia), Amsterdam, Van Gennet, 1982.

czeski:

  • Osudny Podzim [Polska jesień], Prahá: Nase Vojsko, 1976.

węgierski:

  • Árulas [Stajnia na Celnej], Kossuth, 1962.
  • Odüsozeusz a negyekben [Portki Odysa], Budapest: Europa, 1961.
  • Elteszálök (antologia), Budapest: Europa, 1965.