Jacek Bocheński

#
  • fot. Ela Lempp

ur. 1926, we Lwowie, wybitny prozaik, eseista i publicysta, a także tłumacz literatury niemieckiej i rzymskiej; debiutował zbiorem opowiadań Fiołki przynoszą nieszczęście w 1949 roku. W następnych latach dał się poznać przede wszystkim jako autor książek niefabularnych, bo też z usposobienia jest Bocheński eseistą, autorem prozy o charakterze dyskursywnym.

Pierwszą książką Bocheńskiego, która zdobywa sobie większy rozgłos, jest relacja z podróży do Afryki pt. Pożegnanie z panną Syngilu albo słoń a sprawa polska (1960), jednak najwyżej zostały ocenione dwie eseistyczne powieści mające za bohaterów wybitne postaci antycznego Rzymu - Juliusza Cezara i Owidiusza. Boski Juliusz. Zapiski antykwariusza (1961) to zbeletryzowany esej-portret, w którym Bocheński zajmuje się dramatem władzy i etycznymi dylematami historii w odniesieniu do czasów sobie współczesnych. Z kolei Nazo poeta (1969) to powieść oparta na motywach życia największego liryka starożytnego Rzymu, przy czym Bocheńskiego interesuje tu głównie sprawa wygnania Owidiusza i niełaski poety u cesarza. Obydwa utwory są - do pewnego stopnia - powieściami politycznymi, w których autor ukazuje proces degenerowania się władzy i stopniowego rozkładu społeczeństwa sterroryzowanego przez nią. Aluzjom politycznym (Cezar - kult jednostki; Owidiusz - konflikt artysty z władzą) towarzyszy perspektywa historiozoficzna; obie książki, zwłaszcza Boski Juliusz, były szeroko komentowane, a Jacek Bocheński zyskał sławę mistrza subtelnej, niezwykle finezyjnej polemiki ze światem polityki i władzy. W latach 70. pisarz - obok kilku innych wybitnych artystów - stanął na czele rodzącej się podówczas opozycji demokratycznej. Brał czynny udział w akcjach protestacyjnych środowisk twórczych, będąc m.in. współzałożycielem i redaktorem "Zapisu" - najważniejszego czasopisma ukazującego się w Polsce (od r. 1977) poza cenzurą. Działalność opozycyjna pociągnęła za sobą zakaz druku oraz próbę wyeliminowania pisarza z oficjalnego życia artystycznego. Również w latach 80. Jacek Bocheński był czołową postacią niezależnej, jawnie antykomunistycznej kultury. Najważniejsza publikacja autora z tego okresu to powieść Stan po zapaści, która ukazała się w obiegu nieoficjalnym w 1987 roku i w tymże roku została wyróżniona Nagrodą "Solidarności". W Stanie po zapaści Bocheński oddaje atmosferę wczesnych lat 80., opisuje nastroje panujące w Polsce po wprowadzeniu stanu wojennego. Z kolei po przełomie ustrojowym 1989 roku Bocheński skoncentrował się na publicystyce. Jego artykuły regularnie pojawiają się w najważniejszych polskich gazetach; autor najczęściej wypowiada się na temat etyki mediów i obywatelskich powinności ludzi kultury.

"Mnie mało niesie fabuła. Mnie raczej mobilizuje myśl. Na przykład pytanie dlaczego jakieś zdarzenia ułożyły się w pewien sposób."
Jacek Bocheński

Bibliografia

  • Pożegnanie z panną Syngilu albo słoń a sprawa polska, Warszawa: Iskry, 1960.
  • Boski Juliusz. Zapiski antykwariusza, Warszawa: Czytelnik, 1961; Świat Książki, 2009.
  • Tabu, Warszawa: Czytelnik, 1965.
  • Nazo poeta, Warszawa: Czytelnik, 1969; Świat Książki, 2009.
  • Stan po zapaści, Warszawa: NOWA, 1987.
  • Retro, Chotomów: Verba, 1990.
  • Kaprysy starszego pana, Kraków, WL, 2004.
  • Trzynaście ćwiczeń europejskich, Warszawa, Świat Książki, 2005.
  • Tyberiusz Cezar, Warszawa: Świat Książki, 2009.
  • Antyk po antyku, Warszawa: Świat Książki, 2010.
  • Zapamiętani, Warszawa: W.A.B., 2013.
  • Blog, Warszawa: Agora S.A., 2016.

Tłumaczenia:

estoński:

  • Tabu, Tallin: Loomingu, 1969.

francuski:

  • État de pesanteur [Stan po zapaści], Montricher: Édition, 1995.

niemiecki:

  • Göttlicher Julius, Aufzeichnungen eines Antiguars,[Boski Juliusz], München: Ehrenwirth, 1961.
  • Der Täter heisst Ovid [Nazo poeta], Wien: Europaverlag, 1975.
  • Tabu, Roman, prosa viva, Carl Hanser Verlag, Munich 1966.
  • Tabu. Hamburg: Vertriebsstelle u. Verlag Deutscher Bühnenschriftsteller, 1967.

rosyjski:

  • Bożestwiennyj Julij [Boski Juliusz], Moskwa: Chudożestwiennaja Literatura, 1974.

słowacki:

  • Rozlučka so slečnov Syngilu, Bratysława: Vydavatelstvo Politickej Literatury, 1967.
  • Tabu, tłum. Rudolf Turňa, Bratislava: Slovenský Spisovatel', 1971.
  • Básnik Ovidius, tłum. Rudolf Turňa, Bratislava: Slovenský Spisovatel, 1975.

ukraiński:

  • Ovìdij nazon-poet, tłum. Rostislav Docenko, Lwów: Pìramida, 2011.
  • Boszcziestwiennyj Julij [Boski Juliusz], tłum. Nina Biczyja, Lwów: Piramida, 2012
  • Tibierij Cezar [Tyberiusz Cezar], tłum. Igor Andruszczenko, Lwów: Piramida, 2014
  • Stan pislja kolapsy [Stan po zapaści], tłum. Wiktor Dmitruk, Lwów: Piramida, 2014

węgierski:

  • Aszáműzött Oviduis, Budapeszt: Europa, 1972.