Ewa Lipska

#
  • fot. Christoph Pobozy

ur. 1945 w Krakowie, poetka, laureatka wielu prestiżowych nagród m.in. nagrody Fundacji im. Kościelskich (1973), nagrody Polskiego PEN-Clubu (1992), nagrody Fundacji A. Jurzykowskiego (1993) i Nagrody Literackiej Gdynia (2011). Mieszka w Krakowie.

Ewa Lipska to jeden z najważniejszych, a zarazem najbardziej osobnych głosów we współczesnej poezji polskiej. Od debiutanckiej książki opublikowanej w 1967 r. po tomy najnowsze rozpoznajemy styl autorki, odnajdujemy powracające motywy. Równocześnie poezja Lipskiej wciąż się odnawia. Krąg tematyczny jej wierszy stopniowo się rozszerza, a sposób obrazowania oparty na paradoksie, rozbijaniu utartych związków frazeologicznych i zaskakujących metaforach pozwala za każdym razem inaczej spojrzeć na świat i na nasze relacje z drugim człowiekiem, w odkrywczy sposób nazwać odwieczne ludzkie emocje i lęki.

Stosunek do języka – nieufność wobec nadużyć, jakim bywa poddawany w dyskursie publicznym złączona ze świadomością jego siły jako precyzyjnego narzędzia analizy i odkłamywania rzeczywistości – zbliża Lipską do innych poetów jej pokolenia, przedstawicieli Nowej Fali (Ryszard Krynicki, Stanisław Barańczak, Adam Zagajewski, Julian Kornhauser). Z Nową Falą łączyło ją też odrzucenie ideologizacji kultury i wrażliwość na język propagandy, komunistyczną „nowomowę”. Niektóre jej wiersze z lat 70. mają wyraźny podtekst polityczny, a zbiór Przechowalnia ciemności (1985) ukazał się w niezależnym, podziemnym obiegu wydawniczym, bowiem ton krytyczny wobec rzeczywistości stanu wojennego, choć wyrażony we właściwej Lipskiej, zdystansowanej formie, był nie do przyjęcia dla działającej wtedy cenzury.

Twórczość Lipskiej rozwijała się jednak zawsze własnym, indywidualnym torem. „Tematem jej są lęki egzystencjalne, koszmar senny, choroby, szaleństwo. Tonacja – jest spokojna, rzeczowa, chwilami ironiczna. Styl – cechuje precyzja i siła” – pisał wybitny krytyk Jerzy Kwiatkowski po ukazaniu się Drugiego zbioru wierszy (1970). Motyw choroby, nieustannego zagrożenia, trwania na granicy życia i śmierci, wiążący się zresztą z osobistym doświadczeniem, wybrzmiewa we wczesnych wierszach Lipskiej szczególnie mocno. Równocześnie była i jest Lipska poetką miłości, choć i o niej pisze dyskretnie, z dystansem i w sposób całkowicie wyzbyty sentymentalizmu.

Z biegiem lat jej poezja ogarniać zaczęła coraz rozleglejsze obszary, z perspektywy jednostkowego egzystencjalnego doświadczenia przenikliwie diagnozując współczesność, bezdroża kultury masowej, pułapki cywilizacji. Kilkanaście tomów wierszy i próz poetyckich Lipskiej z dwóch ostatnich dekad układa się w zdumiewająco szeroką panoramę świata przełomu tysiącleci. A w centrum pozostaje zawsze ten sam zdystansowany, nieco wyobcowany, nieco ironiczny, choć zarazem czuły obserwator. Doświadczający poczucia przemijania i wracający często do przeszłości, choć z poczuciem, że i ona nie stanowi bezpiecznego schronienia, bo nie była nigdy Arkadią, nie była niewinna.

Wiersze Lipskiej, w swojej lapidarności i zarazem gęstości metafor bliskie niekiedy poetyckim rebusom, zawsze z mocną puentą, tworzą osobny, fascynujący mikrokosmos. Są jak obrazy, w których od pierwszego spojrzenia poznać można rękę autora.

Bibliografia

tomy wierszy:

  • Wiersze, Warszawa: Czytelnik, 1967.
  • Drugi zbiór wierszy, Warszawa: Czytelnik, 1970.
  • Trzeci zbiór wierszy, Warszawa: Czytelnik, 1972.
  • Czwarty zbiór wierszy, Warszawa: Czytelnik, 1974.
  • Piąty zbiór wierszy, Warszawa: Czytelnik, 1978.
  • Żywa śmierć, Kraków: WL, 1979.
  • Przechowalnia ciemności, Warszawa: Przedświt / Warszawska Oficyna Poetów i Malarzy, 1985.
  • Strefa ograniczonego postoju, Warszawa: Czytelnik, 1990.
  • Stypendyści czasu, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1994.
  • Ludzie dla początkujących, Poznań: Wydawnictwo "a5", 1997.
  • Życie zastępcze, Kraków: WL, 1998.
  • Białe truskawki, Kraków: WL, 2000
  • 1999, Kraków: WL, 1999.
  • Sklepy zoologiczne, Kraków: WL, 2001.
  • Uwaga: stopień, Krków: WL, 2002.
  • Sekwens, Warszawa: Bertelsmann, 2003.
  • Ja, Kraków: WL, 2003.
  • Gdzie indziej, Kraków: WL, 2004.
  • Drzazga, Kraków: WL, 2006.
  • Pomarańcza Newtona, Kraków: WL, 2007.
  • Pogłos, Kraków: WL, 2010
  • Czytnik linii papilarnych, Kraków: WL, 2015

wybory poezji:

  • Dom spokojnej młodości, Kraków: WL, 1979.
  • Poezje wybrane, Warszawa: LSW, 1981.
  • Nie o śmierć tutaj chodzi, lecz o biały kordonek, Kraków: WL, 1982.
  • Utwory wybrane, Kraków: WL, 1986.
  • Wakacje mizantropa. Utwory wybrane, Kraków: WL, 1993.
  • Wspólnicy zielonego wiatraczka. Lekcja literatury z Krzysztofem Lisowskim, Kraków: WL, 1996.
  • Godziny poza godzinami, Warszawa: PIW 1998.
  • Wiersze wybrane, Kraków: a5, 2015.

proza:

  • Sefer, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2009
  • Droga pani Schubert..., Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2012
  • Miłość, droga pani Schubert..., Kraków, a5, 2013

Tłumaczenia:

albański:

  • Mesohu me vdekjen [Ucz się śmierci), Przeł. Mazllum Saneja, Prishtine: Sfinga, 2001
  • Une [Ja], Przeł. Mazllum Saneja, Prishtine: Rozafa, 2006

angielski:

  • Poet? criminal? madman? [poems by Ewa Lipska], London-Boston: Forest Books, 1991.
  • Pet shops and other poems, Todmorden: Arc, 2002.
  • The holy order of tourists [Zakon turystów, polsko-angielska edycja], Stockholm: Ars Interpres Publ., 2006.
  • The New Century [wybór z: 1999, Sklepy zoologiczne, Ja, Gdzie indziej, Drzazga, Pomarańcza Newtona], tłum. Robin Davidson, Ewa Elżbieta Nowakowska, Illinois: Northwestern University Press, 2009
  • Sefer, tłum. Barbara Bogoczek, Tony Howard, Edmonton: Au Press, 2012

białoruski:

  • Dzień usich żywych [Wiersze wybrane], tłum. Andrzej Chadanowicz, Mińsk: Logwinaj, 2015

bośniacki:

  • Tu [Tu], tłum. Marina Trumić, Sarajewo: Connetum, 2010

bułgarski:

  • Vakanciite na mizantropa [Wakacje mizantropa ], Sofija: Lit. Forum, 1994
  • Portokały na Njuton [Poezje wybrane], tłum. Wiera Dejanowa, Sofia: Stigmati, 2011
  • Skna gosnoszczo Szubert [Droga pani Szubert…], tłum. Wiera Dejanowa, Sofia: Izdatielstwo za poezja DA, 2014.

czeski:

  • Okamzik nepozornosti, tłum. Libor Martinek, Praga: Volvox Globator, 2006

duński:

  • En misantrops ferie [Wakacje mizantropa], Aarhus: Husets Forlag, 1990.

francuski:

  • Deux poétesses polonaises contemporaines: Ewa Lipska et Wisława Szymborska, tłum. Isabelle Macor-Filarska, Mundolsheim: L'Ancrier, 1996.
  • L’homme pour débutants: choix de poèmes [Ludzie dla początkujących], tłum. Isabelle Macor-Filarska i Grzegorz Splawinski, Beuvry: Maison de la poésie Nord-Pas-de-Calais, 2004
  • L'Orange de Newton [Pomarańcza Newtona], tłum. Isabelle Macor-Filarska, Irena Gudaniec-Barbier, Bruksela: l'Arbre a paroles, 2012
  • L'amour, chère Madame Schubert… [Miłość, droga Pani Schubert…], tłum. Isabelle Macor, Nantes: Éditions LansKine, 2015.

hiszpański:

  • La astilla / La naranja de Newton [Drzazga, Pomarańcza Newtona], tłum. Antonio Benitez, Anna Sobieska, Somonte-Cenero: Ediciones Trea, 2010
  • Salida de emergencia [Wyjście awaryjne, wybór wierszy], tłum. Abel Murcia, Meksyk: Posdata Editores, 2012

kataloński:

  • Eixida d'emergència, Lleida: Pàges, 2004.

niderlandzki:

  • Mensen voor beginners [Ludzie dla początkujących], tłum. Karol Lesman, Breda: De Geus, 2000
  • Splinter [Drzazga], tłum. Ad van Rijsewijk, Breda: De Geus, 2007
  • Dr. Sefer [Sefer], tłum. Ad van Rijsewijk, Baarn: Uitgeverij Marmer, 2010
  • Beste mevrouw Schubert [Droga pani Szubert…], tłum. Adrjan van Rijsewijk, Gent: Poezjecentrum, 2015.

niemiecki:

  • Auf den Dächern der Mausoleen. Gedichte, Berlin: Oberbaum, 1983.
  • Achtung [wybrane wiersze], tłum. Doreen Daume, Wiedeń: Literaturverl. Droschl, 2004.

serbski:

  • Ja, Beograd: Čiroja Štampa, 2004.
  • Negde drugde [Gdzie indziej], Beograd: Prosveta, 2006.
  • Niutnowa pomarancza [Pomarańcza Newtona], tłum. Biserka Rajcic, Belgrad: KOB, 2008
  • Odjek [Pogłos], tłum. Biserka Rajcic, Belgrad: KOB, 2011

szwedzki:

  • Kära fru Schubert [Droga pani Szubert…], tłum. Irena Grӧngerg, Lund: Ellerströms, 2015