Adam Zagajewski

#
  • fot. Danuta Węgiel

(1945) poeta, eseista i prozaik, jest dzisiaj jednym z najbardziej znanych w świecie współczesnych pisarzy polskich. Debiutował pod koniec lat 60. minionego wieku, współtworzył formację poetycką zwaną Nową Falą, występującą przeciwko zakłamywaniu rzeczywistości i zawłaszczaniu języka przez komunistyczną ideologię i propagandę. Wraz z Julianem Kornhauserem napisał programową książkę Nowej Fali – tom szkiców Świat nie przedstawiony (1974). Zawierała ona krytykę literatury, która uchyla się od kontaktu z realnością, nie służy zbiorowości i nadużywa alegorii. „Powiedz prawdę do tego służysz” – fraza z wiersza Zagajewskiego to jedno z haseł tamtych lat.

Podobnie jak inni poeci Nowej Fali, zwłaszcza Stanisław Barańczak i Ryszard Krynicki, Zagajewski w latach 70. włączył się w działania opozycji demokratycznej. Równocześnie w swoim pisarstwie odchodził od nowofalowego programu. W tomie szkiców Solidarność i samotność (1986) ogłoszonym w Paryżu, dokąd wyjechał z przyczyn osobistych w rok po wprowadzeniu stanu wojennego, dokonuje znaczącego przesunięcia akcentów. Ważniejsze od identyfikacji ze zbiorowością stają się teraz samotne poszukiwania duchowe, kontemplacja świata realnego i świata sztuki, które zresztą wzajemnie się przenikają, podróże, będące jakby etapami wtajemniczenia. Następne zbiory wierszy, poczynając od Jechać do Lwowa, przynoszą wspaniałe epifanie, zapisy mistycznych niemal doznań, które przynosi uważna i czuła obserwacja natury, ludzi, dzieł architektury, obrazów, słuchanie muzyki, lektura kolegów-poetów wielu pokoleń i filozofów.

Tytuł wspomnianego tomu, zaczerpnięty z jednego z wierszy, wskazuje na inny ważny trop w poezji Zagajewskiego: trop utraconej małej ojczyzny. Rodzina Zagajewskich pochodzi ze Lwowa – wieloetnicznego miasta, które było przez kilka wieków ważnym ośrodkiem kultury polskiej i które po II wojnie światowej znalazło się w granicach Związku Radzieckiego, a obecnie Ukrainy. Sam poeta urodził się w 1945 r. jeszcze w tym mieście, ale po kilku miesiącach wraz z bliskimi znalazł się w Gliwicach na Górnym Śląsku. Pamięć Lwowa, żywa w rodzinnym domu, nie ma u Zagajewskiego nic wspólnego z rewindykacyjnymi resentymentami, ale służy konstruowaniu mitu miasta idealnego, prywatnej Jerozolimy, i poety-wygnańca, który zawsze pozostaje w drodze.

Zagajewski jest poetą zachwytu, olśnienia, afirmacji, a zarazem podstawowych egzystencjalnych pytań. W ostatnich książkach – także autorem poruszających elegii, w których dialoguje z nieżyjącymi rodzicami i żegna odchodzących przyjaciół. Obrońca żarliwości, a także powagi, która nie wyklucza humoru, i stylu wysokiego, którego nie należy mylić z patosem, bliski jest w tym Czesławowi Miłoszowi, którego podziwia i z którym się przyjaźnił. Amerykański poeta C.K. Williams pisze o „zadziwiającym darze metafory” Zagajewskiego, karaibski noblista Derek Walcott – o „świeckiej świętości” i „celowości mszału” jego książek poetyckich. Bo też są one zawsze czymś więcej niż sumą składających się na nie utworów, istotny jest ich wewnętrzny układ, nawroty wątków i relacje między nimi. A uniwersalizm poezji Zagajewskiego znalazł potwierdzenie w sytuacji wyjątkowej – kiedy po zamachu na nowojorskie wieże 11 września 2001 roku tygodnik „The New Yorker” przedrukował właśnie jego wiersz „Spróbuj opiewać okaleczony świat”. Redaktorzy pisma uznali, że właśnie ten wiersz, choć napisany przed tragedią, uderza w ton najwłaściwszy.

Bibliografia

Poezja:

  • Komunikat, Kraków: WL, 1972.
  • Sklepy mięsne, Kraków: WL, 1975.
  • List. Oda do wielości, Paryż: Instytut Literacki, 1983.
  • Jechać do Lwowa, Londyn: Aneks, 1985.
  • Płótno, Paryż: Zeszyty Literackie, 1990.
  • Ziemia ognista, Poznań: a5, 1994.
  • Trzej aniołowie, Three Angels, Kraków: WL, 1998.
  • Pragnienie, Kraków: a5, 1999.
  • Powrót, Kraków: a5, 2003.
  • Anteny, Kraków: a5, 2005.
  • Niewidzialna ręka, Kraków: Znak, 2009
  • Wiersze wybrane, Kraków: a5, 2010.
  • Asymetria, Kraków: a5, 2014
  • Lotnisko w Amsterdamie (dwujęzyczny wybór wierszy), Kraków: a5, 2016

Powieści i proza:

  • Ciepło, zimno, Warszawa: PIW, 1975.
  • Słuch absolutny, Kraków: 1979; b.m.w.: 1983.
  • Cienka kreska, Kraków: Znak, 1983.

Eseje:

  • Świat nieprzedstawiony (wraz z J. Kornhauserem), Kraków: WL, 1974.
  • Drugi oddech, Kraków: Znak, 1978.
  • Solidarność i samotność, Zeszyty literackie, 1986.
  • Dwa miasta, Paryż-Kraków, 1991.
  • W cudzym pięknie, Poznań: a5, 1998.
  • Obrona żarliwości, Kraków: a5, 2002.
  • Poeta rozmawia z filozofem, Zeszyty literackie, 2007.
  • Lekka przesada, Kraków: a5, 2011

Tłumaczenia:

albański

  • Te shkosh ne Lvov [wybor wierszy], Przeł. Mazllum Saneja, Prishtine: Sheshi, 2002
  • Qyteti ku dua të jetoj [wybór poezji], tłum. Bardhyl Londo, Tirana: Aleph, 2012

angielski:

  • Tremor: selected poems, tłum. Renata Gorczynski. London: Collins Harvill, 1987; New York: Farrar Straus Giroux, 1985, 1987.
  • Solidarity, solitude: essays [Solidarność i samotność], tłum. Lillian Vallee. New York: The Ecco Press, 1990.
  • Canvas [Wybór wierszy z: Oda do wielości; Jechać do Lwowa; Płótno], tłum. Renata Gorczyńska, Benjamin Ivry, C.K. Williams. New York: Farrar, Straus and Giroux, cop. 1991, 1992.
  • Two cities: on exile, history, and the imagination [Dwa miasta], tłum. Lillian Vallee. New York: Farrar, Straus, Giroux, [1995]; Athens: Univ. of Georgia Press, 2002.
  • Mysticism for beginners, tłum. Clare Cavanagh. London: Faber and Faber, 1998.
  • Three angels=Trzej aniołowie, tłum. Clare Cavanagh [et al.]. Kraków: Wydaw. Literackie, 1998 (Wroc.: WDW).
  • Another Beaty [W cudzym pięknie], tłum. Clare Cavanagh. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2000; Athens: Univ. of Georgia Press, 2000.
  • Without end: new and selected poems, tłum. Clare Cavanagh, Renata Gorczynska, Benjamin Ivry, and C. K. Williams. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2002.
  • A defence of ardor [Obrona żarliwości], New York: Farrar, Straus and Giroux, 2004.
  • Selected poems, London: Faber and Faber, 2004.
  • Eternal Enemies, tłum. Clare Cavanagh, USA: Farrar, Straus and Giroux, 2008

arabski:

  • Të shkosh në Lvov [Jechać do Lwowa i inne wiersze; Dzikie czereśnie: wybór wierszy], tłum. Mazllum Saneja. Prishtinë: Sheshi, 2002.

bułgarski:

  • Iz żiwota na predmetite, tłum. Sylwia Borisowa,  Sofia: wyd. Literaturen Forum, 1997.

czeski:

  • Vítr ve větvích [wybrane wiersze], Praha: BB/art, 2004.

estoński:

  • Valitud luuletused [wybór wierszy], tłum. Henryk Lindepuu, Tartu: Hendrik Lindepuu, 2010

francuski:

  • Solidarité, Solitude [Solidarność i samotność], tłum. Laurence Dyèvre, Editions Fayard, 1986 
  • Coup de crayon [Cienka kreska], tłum. Laurence Dyèvre, Editions Fayard, 1987
  • Palissade, Marronniers. Liserons. Dieu [Wybrane wiersze z: List, Oda do wielości ; Jechać do Lwowa i inne wiersze], tłum. Maya Wodecka we współpracy z Claude'm Durand, Claude Durand Fayard, Paris 1989 
  • La Trahison [Dwa miasta], tłum. Laurence Dyèvre, Editions Fayard, 1993
  • Mystique pour débutants, autres poèmes [Ziemia Ognista; Późne święta], tłum. Maya Wodecka, Michel Chandeigne, Fayard, Paris 1999 
  • Dans une autre beauté [W cudzym pięknie], tłum. Laurence Dyèvre, Fayard 2000
  • La défense de l’ardeur [Obrona żarliwości], tłum. Laurence Dyèvre, Fayard 2008

hebrajski:

  • Mîst.îqā(h) le-mathîlîm [Mistyka dla poczatkujacych], tłum. Dāwid Waynpeld (David Weinfeld). Tēl-’Ābîb: Qešeb le-Šîrā(h) ǔ-le-Masā(h), 1999.

hiszpański:

  • En la belleza ajena [W cudzym pięknie], tłum. Ángel Enrique Díaz-Pintado Hilario. Valencia: Pre-Textos, 2003
  • Tierra del fuego [Ziemia Ognista], tłum. Xavier Farré, Barcelona: Acantilado, 2004
  • Terra del foc [Ziemia Ognista], tłum. Xavier Farré, Barcelona: Quaderns Crema, 2004
  • En defensa del fervor [W obronie żarliwości], tłum. J. Slawomirski i A. Rubió, Barcelona: Acantilado, 2005
  • Deseo [Pragnienie], tłum. Xavier Farré, Barcelona: Acantilado, 2005
  • Dos ciudades [Dwa Miasta], tłum. J. Slawomirski i A. Rubió, Barcelona: Acantilado, 2006
  • Antenas [Anteny], tłum. Xavier Farré, Barcelona: Acantilado, 2007
  • Solidaridad y soledad, tłum. A. Rubió i J. Slawomirski, Barcelona: Acantilado 2010.
  • Mano invisible, tłum. Xavier Farré, Barcelona: Acantilado, 2012.

litewski:

  • Du miestai [Dwa miasta], tłum. Kazys Uscila, Wilno: Vaga, 2013

łotewski:

  • Svešā skaistumā [Trzej aniołowie, Pragnienie, Ateny], tłum. Ingmāra Balode Riga: Satori, 2009

niderlandzki:

  • Wat zingt, is wat zwijgt: gedichten [wybór wierszy], tłum. Gerard Rasch. Tilburg: Nexus Inst., 1998.
  • Mystiek voor beginners: gedichten [wybór wierszy], tłum. Gerard Rasch. Amsterdam: Meulenhoff, cop. 2003.

niemiecki:

  • Das absolute Gehör: Roman, tłum. Christa Vogel. – Zürich: Unionsverl., 1982.
  • Der dünne Strich: Roman [Cienka kreska], tłum. Olaf Kühl. München: C. Hanser, 1985.
  • Gedichte, tłum. Karl Dedecius. München; Wien: C. Hanser, 1989.
  • Mystik für Anfänger: Gedichte [Wybór wierszy], tłum. Karl Dedecius. München; Wien: C. Hanser, 1997.
  • Ich schwebe über Krakau: Erinnerungsbilder [W cudzym pięknie], tłum. Henryk Bereska. München: C. Hanser, 2000.
  • Stündlich Nachrichten: Gedichte aus zehn Jahren [Wybór wierszy], tłum. Karl Dedecius. Berlin: Oberbaum, 1984, 2002.
  • Die Wiesen von Burgung: ausgewählte Gedichte [Wybór wierszy], tłum. Karl Dedecius. München; Wien: C. Hanser, 2003.
  • Die kleine Ewigkeit der Kunst [Lekka przesada], tłum. Bernhard Hartmann, Renate Schmidgall, Monachium: Carl Hanser Verlag, 2014

norweski:

  • Utsikt over Kraków [Wybór wierszy], tłum. Knut Johansen. Oslo: Gyldendal, 1987.

serbo-chorwacki:

  • Putovati u Lavov [Jechać do Lwowa], tłum. Petar Vujičić. Beograd: Narodna Kniga, 1988.
  • Mali Larus [Dwa miasta], tłum. Biserka Rajčić. Beograd: Stubovi Kulture, 2000.
  • Platno: izabrane pesme [Płótno; Ziemia Ognista; Pragnienie], tłum. Biserka Rajčić. Beograd: Stubovi Kulture, 2003.

serbski:

  • Nevidljiva ruka [Niewidzialna ręka], tłum. Biserka Rajčić, Belgrad: Arhipelag, 2012
  • Odbrana vatrenosti [Obrona żarliwości], tłum. Biserka Rajcic, Belgrad: Arhipelag, 2013

słowacki:

  • Divé čerešne [Dzikie czereśnie], tłum. Karol Chmiel. Bratislava: F. R. and G., 1994.

słoweński:

  • Mistika za začetnike: [izbrane pesmi], tłum. Niko Jež. Ljubljana: Cankarjeva Založba: Društvo Sloven. Pisateljev, 1997.

szwedzki:

  • Elektrisk elegi: och andra dikter [Wybór wierszy], tłum. Anders Bodegård. Stockholm: Norstedts, 1993.
  • Ode till mångfalden: och andra dikter [List, Oda do wielości], tłum. Anders Bodegård, Lars Kleberg. Höganäs: Bra Lyrik, 1987.
  • Två städer [Dwa miasta], tłum. Anders Bodegård. Stockholm: Norstedts, 1991.
  • Törst [Wybór wierszy], tłum. Anders Bodegård. Stockholm: Norstedts, 2003.
  • Antenner i regn [zbiór: "Powrót", "Anteny" i "Niewidzialna ręka"], tłum. Anders Bodegård, Stockholm: Norstedts, 2011

ukraiński:

  • W cudzym pięknie, tłum. Wiktor Dmitruk, Kijów: Kalwaria, 2008

węgierski:

  • Bármi is történt [wybrane wiersze], Budapest: Orpheusz, 2004.

włoski:

  • Dalla vita degli oggetti [Wybór wierszy], tłum. Krystyna Jaworska, Milano: Adelphi Edizioni, 2012
  • L'ordinario e il sublime. Due saggi sulla cultura contemporanea [Obrona żarliwości. Uwagi o wysokim stylu], tłum. Alessandro Amenta, Bellinzona: Casagrande, 2012