Archiwum Themersonów w Bibliotece Narodowej

Irena Janowska
#

Artykuł pochodzi z marcowego numeru "Nowych Książek" (3/2015).

W PRL-owskiej Polsce byli jedynie połowicznie obecni – napisał o Stefanie i Franciszce Themersonach Piotr Kosiewski z okazji wystawy w Muzeum Sztuki w 2013 roku. Te słowa trafnie oddają stopień znajomości w naszym kraju tej niezwykłej twórczości obojga artystów. W latach trzydziestych ubiegłego wieku stanowili czołówkę literackiej i filmowej awangardy. Stefan był pisarzem, filmowcem i kompozytorem, Franciszka – malarką, ilustratorką książek i scenografką. Ich dokonania w dziedzinie awangardowego kina w latach 30. porównywane bywają do osiągnięć Luisa Buñuela, Mana Raya, Fernanda Légera. 

Stefan Themerson, urodzony 25 stycznia 1910 w Płocku, studiował w Warszawie architekturę i fizykę i tu spotkał swoją późniejszą żonę, Franciszkę Weinles, urodzoną dwa i pół roku wcześniej, absolwentkę Akademii Muzycznej i ASP. Oboje pochodzili z inteligenckich, zasymilowanych rodzin żydowskich, razem pracowali od końca lat 20. Wymyśloną przez siebie techniką filmową „fotogramów w ruchu” zrealizowali kilka obrazów: Apteka (1930), Europa (1931-1932) – interpretacja futurystycznego poematu Anatola Sterna, Drobiazg melodyjny (1933), Zwarcie (1935) – z muzyką Witolda Lutosławskiego, Przygoda człowieka poczciwego (1937). Z przedwojennego ich dorobku ocalał tylko ten ostatni film. Założyli również czasopismo „f.a.” poświęcone filmowi artystycznemu (1937). Oprócz tworzenia filmów Stefan uprawiał twórczość literacką, a Franciszka ilustrowała jego książki. Tak powstały słynne wierszowane opowieści dla dzieci: Narodziny literNasi ojcowie pracująPrzygody Marcelianka Majster-Klepki. Po wojnie doszły jeszcze z tego gatunku m.in. Pan Tom buduje dom i Przygody Pędrka Wyrzutka.

Wojna zastała Themersonów we Francji, dokąd wyjechali w 1938 r. Franciszka prze­do­sta­ła się wkrótce do Lon­dy­nu, na­to­miast Ste­fan dotarł tam dopiero w 1942 r. Roz­dzie­le­ni, kon­tak­to­wa­li się je­dy­nie do­ryw­czo, a rów­no­cze­śnie, jak pisze ich biografka Ad­ria­na Pro­deus, stwo­rzy­li dzie­ła nie­mal lu­strza­ne, do­peł­nia­ją­ce się wza­jem: Nigdy nie­wy­sła­ne listy Fran­cisz­ki i tekst Szki­ce w ciem­no­ściach Ste­fa­na.

W Londynie Themersonowie wykładali na uczelniach artystycznych, ilustrowali książki i czasopisma, realizowali kolejne filmy.  W 1948 r. założyli oficynę Gaberbocchus Press, w której w niskich nakładach wydawali unikatowe książki, „be­stlo­oke­ry”,  z ilustracjami Franciszki. Największym sukcesem było pierwsze angielskie wydanie dramatu Alfreda Jarry'ego Ubu Król, kilkakrotnie później wznawiane. W ciągu 30 lat opublikowali około 60 tytułów, m.in. Ćwiczenia stylistyczne Raymonda Queneau i Elementarz dobrego obywatela Bertranda Russella (1953), zilustrowany przez Franciszkę. Stefan Themerson zyskał światowe uznanie jako autor powieści, opowiadań i esejów mieszających groteskę z filozofią, swobodnie przekraczających granice gatunków. Franciszka zajmowała się scenografią teatralną, rysowała, malowała. Jej rysunki, porównywane do dzieł Paula Klee, publikowane były w ważnych pismach artystycznych w Wielkiej Brytanii i na kontynencie.

Oboje zmarli w tym samym roku 1988. Opiekunką ich przebogatego archiwum, obejmującego tak różnorodne dziedziny, jak film, książki, malarstwo, ilustracje, projekty graficzne, muzykę, poezję, edytorstwo oraz projekty teatralne, została siostrzenica Franciszki Jasia Reichardt, jedyna ocalała z całej pozostałej w Polsce rodziny obojga, ściągnięta po wojnie przez nich do Londynu i tam wychowana.

Z inspiracji Instytutu Książki starania o pozyskanie archiwum rozpoczęła Biblioteka Narodowa. Dzięki pomocy finansowej Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w grudniu ub.r. 209 pudeł ważących w sumie 3,5 tony przyleciało do Polski. Wystawę wybranych eksponatów – przy udziale ich dotychczasowej właścicielki – otwarto w końcu stycznia w Pałacu Rzeczpospolitej. Obok notatek, rękopisów, rysunków, grafik i zdjęć obojga artystów zaprezentowano m.in. prywatną korespondencję Themersonów z czasów wojny, ich dokumenty, wycinki z gazet, pudełka z rolami filmów, aparaty fotograficzne, klocki drzeworytnicze czy przedmioty osobiste.