Smekkleysa: Słowo i muzyka, homar albo sława

Olga Hołownia
#

Bardzo kusi mnie stwierdzenie, że wszystkie nasze skojarzenia z kulturą islandzką prowadzą nas zawsze do Smekkleysy. Poza Islandią Smekkleysa (ang. Bad Taste Ltd.) kojarzy się przede wszystkim z niezależną wytwórnią muzyczną, która wydała m.in. Sugarcubes, Björk, Risaeðlan, Sigur Rós, múm, Mínus, Ghostigital, Curver czy slowblow. Jednak w samej Islandii Smekkleysa to również nieomal dwie dekady niekonwencjonalnych działań artystycznych, nieprzewidywalnych koncertów, performansów poetyckich, niekomercyjnych wydawnictw książkowych, płytowych oraz pocztówkowych. Różnorodność tych działań dokumentowała zorganizowana w 2003 w Muzeum Sztuki Współczesnej Miasta Reykjavík (Listasafn Reykjavíkur) wystawa zatytułowana „Homar albo Sława”. Wystawa pokazywała przede wszystkim, jak wiele niesamowitych i zupełnie nieoczekiwanych pomysłów artystycznych może wyniknąć z wyznawanej od początku przez członków Smekkleysy zasady: „Nie jest ważne, co potrafisz – ważne, co faktycznie robisz”. W ten sposób grupa bardzo młodych artystów z Reykjavíku realizowała swoje pomysły muzyczne, literackie, wizualne i sceniczne (w każdej wyobrażalnej międzyartystycznej konfiguracji) stając się inspiracją dla kolejnych pokoleń, których działania wspiera do dziś. Artyści związani ze Smekkleysą byli i są kwintesencją wszechstronnej i nieokiełznanej kreatywności, która w latach 80-tych i 90-tych zasiała nasiona zamętu w islandzkim środowisku muzyczno-literackim. Tę kreatywność udawało im się czasami sprytnie zapakować i wysłać w świat.

Smekkleysa powstała w 1986 w Reykjavíku jako alternatywna scena poetów, muzyków i artystów wizualnych, a jej korzenie z jednej strony islandzki punkrock (m.in. Purrkur Pillnikk, Þeyr, Kukl) a z drugiej poezja, wystawy i happeningi islandzkich neosurrealistów pod nazwą Medúsa, której czołowym przedstawicielem był Sjón, poeta i prozaik, znany w ostatnich latach m. in. ze swojej współpracy z Björk. Dyrektor artystyczny i kronikarz Smekkleysy Ólafur J. Engilbertsson za początek uznaje również występ „supergrupy” stworzonej podczas koncertu w ostatniej audycji radiowej legendarnego programu Áfangar (Etapy) nadawanego przez islandzkie radio publiczne w latach 1975-1983. W skład supergrupy weszli członkowie kilku zespołów: Björk Guðmundsdóttir (Tappi Tíkarrass), Einar Örn Benediktsson (Purrkur Pillnikk), Guðlaugur Óttarsson i Sigtryggur Baldursson (Þeyr), Birgir Mogensen (Killing Joke), Einar Melax i Þór Eldon (Fan Houtens Kókó). Na początku Smekkleysy był manifest, napisany w duchu dadaistyczno-surrealistyczno-anarchistycznym, pod wieszczym tytułem „Dominacja Światowa albo Śmierć”. W manifeście pojawiła się m.in. następująca deklaracja: „Smekkleysa zobowiązuje się traktować każdego ze swych członków z należytą serdecznością i klasą oraz dołożyć wszelkich starań, aby opublikować lub wykonać ich dzieła niezależnie od charakteru twórczości (płyty, powieści, wiersze, sztuka wizualna, odzież, pamiątki rodzinne, działalność wywrotowa oraz wszelkiego rodzaju akcje naprawcze).”

Od początku swojego istnienia Smekkleysa chciała wspierać przede wszystkim działania niekomercyjne m.in. artystyczne wydawnictwa literackie (robione ręcznie tomiki poetyckie), utwory młodych artystów, m. in. debiutujących poetów (serię wydawnictwo poetyckich zapoczątkowane publikacją kultowego tomiku wierszy Bragiego Ólafssona pt. Dragsúgur [Przeciąg]). Od 1986 Smekkleysa wydała m.in. powieść Byggingin [Budowla] autorstwa Jóhamara oraz Miðnætursólborgin [Miasto nocnego słońca] Jóna Gnarra, wiersze Þórriego Jóhanssona, Jóna Hallura Stefánssona, Jóhamara, Sjóna, Þóra Eldona, Einara Örna Benediktssona, Einara Melaxa, magazyn komiksowy Gisp! Ólafura J. Engilbertssona oraz serię broszur z wierszami i krótkimi formami prozatorskimi Óskara Árniego Óskarssona oraz Bragiego Ólafssona (z ilustracjami Einara Örna). Podczas gdy Ólafsson „rysował” lapidarne obrazki z Reykjavíku, wierszo-prozy Óskarssona zawierały niezwykle praktyczne porady i instrukcje obsługi, np. pojazdu kosmicznego o napędzie nożnym.

Smekkleysa, która w ogromnej mierze przyczyniła się do promocji islandzkiej muzyki poza wyspą, miała zawsze specyficzny i autoironiczny stosunek do tzw. islandzkości. 50-tą rocznicę powstania Republiki Islandii w 1994 r. wytwórnia uczciła wydaniem kultowej dziś serii okolicznościowych pocztówek, które w prześmiewczy sposób pokazują Islandię lat 90-tych. Te obrazki o Islandczykach adresowane rzekomo do turystów świetnie rozprawiają się z całą gamą stereotypów i klisz kulturowych. Kolejną rocznicę narodową uczczono zaprojektowanym przez Þorvaldura Guðlaugssona nowym strojem narodowym. Tradycyjny wzór ozdabiający islandzkie swetry z owczej wełny (lopapeysa) wkomponowano w zwykły T-shirt. Natomiast okrycie głowy stanowiące część islandzkiego stroju narodowego pojawiło się w postaci czapki basebollowej. Pomysł był wywrotowy i nowatorski, chociaż dziś podobne konfrontacje z klasycznym wzornictwem znajdziemy w wielu islandzkich sklepach z pamiątkami dla turystów. W tym kontekście nie można nie wspomnieć o pierwszym pocztówkowym projekcie Smekkleysy. Wydane z okazji odbywającego się w październiku 1986 w Reykjavíku szczytu pocztówki z wizerunkami Reagana i Gorbaczowa pozwoliły sfinansować pierwszej EP-ki Sugarcubes Einn mol’á mann. z piosenkami „Ammæli” [Urodziny] i „Köttur”.

Nieoczekiwanie zestawienia i nieprzewidywalność zawsze były jedną z podstawowych strategii Smekkleysy. Ironiczne podejście do islandzkości nie oznaczało bynajmniej odrzucenia islandzkiej klasyki poetyckiej. We współpracy z Instytutem Árniego Magnússona, Smekkleysa wydała m.in. tradycyjnie wykonywaną poezję islandzką (rímur i þulur) w wersji tekstowej i dźwiękowej oraz wybór poematów z Eddy poetyckiej w wykonaniu głównego kapłana przedchrześcijańskich wierzeń Sveinbjörna Beinteinssona. Od roku 2000 Smekkleysa organizowała również ważny festiwal poetycko-muzyczny pod nazwą Orðið tónlist [Słowo muzyka / Stając się muzyką]. Paradoksalnie, zespół Sugarcubes, który powstał, żeby stworzyć źródło dofinasowania niszowych projektów Smekkleysy, stał się pierwszym komercyjnym eksportem muzycznym z Islandii. Poezja i muzyka były dwoma podstawowymi kierunkami działań Smekkleysy od początku jej istnienia. Efektem tych działań są wydawane do dziś płyty i książki oraz książki z płytami. Równie istotny był performans, kontakt z publicznością i prezentacja wszelkiego rodzaju utworów na żywo.

Podczas trzeciej edycji Festiwalu Miłosza w Krakowie nastąpi reaktywacja organizowanych w Reykjavíku w latach 90-tych eklektycznych i nieprzewidywalnych wieczorów Smekkleysy łączących m.in. czytanie poezji i prozy, muzykę, elementy teatru i tańca oraz chaos w czystej postaci. 18 maja o godzinie 22 w Małopolskim Ogrodzie Sztuk wystąpią związani ze Smekkleysą pisarze Bragi Ólafsson, Sjón, Óskar Árni Óskarsson oraz Jón Gnarr. Muzyka będzie w rękach Sigtryggura Baldurssona, Ásgerður Júníusdóttir oraz zespołów Ghostigital i Captain Fufanu. Koniecznie przyjdźcie!